Тогтолцоог өөрчилөхгүйгээр хөгжлийн гацаанууд арилахгүй

 Б.НАМИНЧИМЭД:

Нийслэлийн Хан-Уул дүүрэг. 29 дүгээр тойрогт “Та бидний эвсэл”-ээс нэр дэвшсэн.

Гишүүн болбол улс орны хөгжилтэй холбоотой ямар бодлого чиглэлээр түлхүү ажиллах, ямар үр дүнд хүрэх зорилготой байна?

Үндсэн нэг зорилго бий. Тэр нь суурь тогтолцоог өөрчлөх. Өөрөөр хэлбэл Үндсэн хуулийн хувьсгал хийх. Яагаад гэвэл, өнөөгийн манай нийгэмд илэрдэг олон гажуудал, хөгжлийн гацаа нь нийгмийн тогтолцоотой шууд холбоотой. Гадаад дотоод өр зээл, хүүгийн дарамт, амьдралын эрс тэс ялгарал, баялгын тэгш бус хувиарлалт, авилга, намчирхал талцал, итгэл үнэмшилгүй байдал, энэ бүхнээс үүдсэн ахуй амьдралын бүх салбарт илэрдэг уруу дорой, буруу гажуу, ёс бус явдлуудийг алийг нь тэр гэхэв. Одоо бүр шударга бус явдал хуульчлагдаж байна. Хүмүүс дасан зохицож, хэвийн зүйл мэт үздэг, зүгээр л хараад эмгэнэх биш маазардаг болсон. Тодорхой жишээ хэлэхгүй бол итгэлгүй сонсогдож магадгүй. Тухайлбал, офшорчид, ЖДҮ-чид, 60 тэрбумынхан, мөнгө хүүлэгчид, буцаад л хууль тогтоох байгууллагад орохоор дэвшиж байна. Магад зарим нэг нь сонгогдох байх. Нэг юм хэлэхгүй байна гэж үү?

Сонгогдохгүй байлгүй дээ гэх нь бий. Тэд бүгдийг буруу хийдэг улс биш, гол юмаа буруу хийгээд дагалдах олон зүйлсийг зөв хийчихдэг. Тиймээс бусдад зөв, шударга болж харагддаг.

Суурь өвчнийг нь эмчлэхгүйгээр, хам шинж тэмдгүүдийг эмчлэх төдийгөөр өвчтөнг бүрэн эмчлэх боломжгүй. Түүн лугаа адил өнөөгийн нийгмийн суурь тогтолцоог өөрчлөхгүйгээр тэдгээр олон асуудал арилахгүй.

Тогтолцооны асуудлаа шийдчихвэл дагалдах хэд хэдэн бодлогын чанартай зүйл дээр оролцох санаа байна. Тухайлбал, Үндэснийхээ оюун санаа, сэтгэцийн эрүүл мэндийг хамгаалах шаардлагатай болчихсон. Ужгирвал аюултай. Үүнийг дагаад шинжлэх ухаан, соёл, боловсролын салбарт суурь шинжтэй өөрчлөлтүүд хийгдэж таарна. Мөн гадаадад буй монголчуудынхаа талаар Монгол төрийн бодлогыг тодорхойлж, хэрэгжих механизмыг нь бий болгох гэх мэт.

Хүний нийгмийн хөгжил нь ахуйн болоод оюун санааны гэсэн хоёр зүтгүүртэй байдаг. Харамсалтай нь бид өнгөрсөн 30 жилд ахуй буюу Эдийн засаг л голчлон ярьж ирсэн. Нөгөө зүтгүүр болсон Үндэстний оюун сэтгэлгээний сэргэн мандал, өөрөө өөртөө итгэх итгэл, үнэлэх үнэлэмжийн талаар мартчихсан мэт, тэр бүү хэл энэ талаарх яриаг үзэл суртал, хийрхэл хэмээн эгдүүцэн хүлээн авах хандлагатай болчихсон. Монголчууд бид хэн бэ гэдгээ сэтгэлгээ, ахуйн түвшинд, өнгөрсөн одоо ирээдүйн хэлхээнд, гадаад, дотоод геоулстөрийн хүрээнд зөв тодорхойлохгүйгээр Хөгжлийн оновчтой загвар, хөтөлбөр гаргах боломжгүй юм. Бүхий л шинэчлэл, өөрчлөлт өгөөжгүй байгаагийн шалтгаан энд л бий.

Өнөөгийн нийгмийн үзэл санаа, загварыг та яагаад манайд зохимжгүй, заавал үндэсний онцлоготой байх ёстой гээд буйнхаа шалтгааныг товчхон тайлбарлана уу?

Индивидуалист суурь хандлагатай ард түмэн бүхий барууны ертөнцийн хөгжлийн загвар коллективист суурь хандлагатай Монголын нийгэмд таарч тохирохгүй. Яг ижилхэн төсөл хөтөлбөр хөрш хоёр улсад байтугай хоёр өөр аймагт ч харилцан адилгүй үр дүнтэй байдаг. Шалтгаан нь суурь хандлагадаа юм. Тун товчхондоо ийм.

Өнгөрсөн 2019 онд УИХ Үндсэн хуулийг шинэчлэн өөрчилсөн шүү дээ. Гэтэл та дахиад өөрчлөх тухай ярьж байна? Ингэж ойр ойрхон өөрчлөөд байх нь хэр зөв бэ?

Тэгсэн, харамсалтай нь УИХ дахь МАН-ын 65-ын бүлэг улс төрийн эрх ашгийн үүднээс суурь өөрчлөлт хийхийг хүссэнгүй. Зөвхөн өнгө засвар төдий хийлээ. Мэдээж хэрэг өмнөхөөсөө сайжруулсан зүйлс бий бий. Гэвч тогтолцооны шинжтэй өөрчлөлт буюу ҮХ-ийн хувьсгал хийж зүрхэлсэнгүй.

Тийм суурь өөрчлөлт хийчихвэл МАН-ын улс төрийн эрх ашиг гангаж мэдэх аюултай байлаа. Яагаад гэвэл шинэ тогтолцоонд намчирхах шаардлага эрс багасчихна. Манай улс төрийн намуудын амин сүнс нь энэ явцуу эрх ашигаас үүдэлтэй намчирхсан хийрхсэн гаж хий үзэгдэлд оршин тогтнож байдаг юм.

Нийгмийн дэвшил, хөгжил өмнөхөөсөө эрс хурдацтай өрнөх болсон. Дундад зуунд хэдэн зууны турш үргэлжилж байж хийгддэг өөрчлөлт 20-р зуунд 70 жилд, харин энэ 21 дүгээр зуунд бүр богино хугацаанд хийгдэх учиртай болж байна. Түүнийг мэдэрч, тосож хөдөлж чадах хараа, зориг дутвал хол гээгдэх аюултай. Ядахдаа л урд хөрш маань дижитал эринд шилжих платформоо байгуулаад эхэлчихсэн байхад бид алт, нүүрсээ аль болох их ухаж зарах, утаатай хийх тэмцлээ шахмал түлшээр аргацаах төдий зүйлс хийж суугаа нь харамсалтай.

Нөгөө талаар энэхүү парламент ёсны төрийн тогтолцоо бүхий Үндсэн хууль нь шилжилтийн цаг үед тохируулсан Үндсэн хууль. Нийгэм өөрчлөгдөж, цаашид улам эрчтэй өөрчлөгдөх шинж илэрхий болчихсон байхад бид шилжилтийн үетэйгээ зууралдаад байх нь утгагүй явдал.

Монгол орон сайхан хөгжиж буй гэж үздэг хүмүүс цөөнгүй... Гэтэл та хөгжил гажуудсан, гацаанд байна гэж дүгнэж байна?

Зүй жамаараа хөгжиж байгаа, ингэж хөгждөг, аяндаа сайхан болчихно гэсэн итгэл зарим хүмүүст байх шиг байдаг. Энэ худлаа шүү. Хэн нэгэн заавал тэмцэж, зүтгэж, сануулж, бага ч атугай өөрчилж, татаж чангааж, тоормослож байж л урагшилна. Хар аяндаа урсаад сайхан болчихдог юм үгүй. Ус садарга дагаж жаахан урсахад л хамаг эрч хүчээ алдаад шургадаг. Хашиж чиглүүлж байж үр дүнд хүрнэ.

Жилээс жилд манай нийгэмд үзэгдэж харагдах нь нэмэгдэж, өнгө зүсээ засаж сайжруулаад байгаа зүйлс их бий болсон. Гэхдээ нүдэнд харагдах төдийгөөр улс орны ч, хувь хүний ч хөгжлийг тодорхойлох боломжгүй. Зүйрлүүлбэл 570 унаж, брэнд өмссөн бүхэн хөгжчихсөн боловсорчихсон хүмүүс гэж тооцвол түүн шиг төөрөгдөл байхгүй. Бас эсрэгээрээ бор тоорхон амьдралтай бүхэн хөгжиж боловсроогүй гэх аваас бас л төөрөгдөл.

Яахав бид нэгэн үеэ бодвол их зүйлд суралцаж, танин мэдэж байна. Гэхдээ ингэж алмай байдалтай суралцах хугацаа бага үлдсэн. Учир нь дэлхий хурдтай хөгжиж байхад бид алмайрч дотроо үймж суусаар байх аваас Африкийн орнууд шиг гээж хаячихаад л явчихна. Ийм их хурдацтай хувьсан өөрчлөгдөж буй гараг дэлхийд бид илүү эрчимтэй хөгжлийг эрж хайхгүй бол болохгүй.

Хэрвээ Үндсэн хуулийг дахин өөрчилж чадахгүй, хүч хүрэхгүй, энэ санааг тань УИХ-ын олонхи дэмжихгүй бол яах вэ?

Байдал улам л дордоно. Тэгээд эцсийн эцэст гарцаагүй хийхээс өөр аргагүй тулгалтад орж байж өөрчлөхөд хүрнэ. Уг нь тийм хэмжээнд хүрэлгүйгээр угтаад өөрчлөлтийг хийчих л хэрэгтэй юм. Өөрчлөлт хойшлох хэрээр өртөг золиос ихийг төлөх болно. Энэ түүхийн зүй тогтол. Байгалийн хууль гэсэн үг.

Энэ их хуралд үзэл бодол нийлдэг хүмүүс цөөнгүй дэвшиж байна. Бас ҮХ-ийн шинэ төсөл санал болгож буй “Та бидний эвсэл”, “Шинэ эвсэл” зэрэг улс төрийн хүчин ч байна. Цаг нь ирсэн үзэл санааг ер юу ч зогсоож чадахгүй. Энэ удаад биш юм гэхэд дараагийн 4 жилд гарцаагүй өөрчилж л таарна.

Тэгэхээр өөрчлөлт Цаг хугацааны асуудал болох нь гэж ойлгогдож байна. Та тодорхой хугацаа хэлэх үү?

Бидний Монголчуудын тодорхой хэсэг нь үнэт зүйлийнхээ эрэмбийг зөв тогтоож чаддаг болсон тэр цагт жинхэнэ өөрчлөлт хийгдэнэ. Хөгжил дэвшил ч ирнэ. Тэр цагийг хүлээж суух биш харин урин дуудах, ойртуулахын төлөө хэн бүхэн чадах бүхнээ л хийх хэрэгтэй юм, уг нь.

2016 оны УИХ-ын сонгуулийн дараа Та “Улс төрийн хүчнүүдийн дахин хувиарлалт гарцаагүй болно” гэж байсан санагдана. Өнөөгийн нөхцөл байдлыг харахад Таны таамаглал хэр бодитой байж вэ?

Дахин хувиарлалт хийгдчихсэн. МАН 60 тэрбумаасаа болж хуваагдан унах шахав. Гэхдээ тэднийг бүрмөсөн салаад унагачихалгүй тогтоож буй судас шөрмөс бол зөвхөн эрх ашиг төдий байна. Явж явж ийм цаг үед хамгийн адгийн эрх ашиг л хамгийн бат бөх байдаг бололтой. АН хэдийнэ хоёр хуваагдчихсан. ШИНЭ нам тэндээс төрчихлөө. АН-даа үлдсэн гол хэсэг нь дахиад хуваагдаж байна. АН нь улс төрийн орон зай дахь тэргүүлэгч хоёр намын нэг, хүчирхэг сөрөг хүчин гэдэг байр сууриа алдаад, арын эгнээ рүү гулсаж байна.

АН-ын хоосорч буй энэ том орон зайг ямар нам эзлэх вэ? Одоогоор МАХН, Шинэ, Хүн гэсэн гурван нам байна. Хэрхэн яаж зөв зарчимтай ажиллаж чадахаас л хамаарна. Бусад намуудыг дурдах шаардлагагүй.

Намуудын хоорондох шилжилт өөрчлөлт ямар байгааг та өөрөө харж байгаа байх.

Энэ бүхэн улс төрийн хүчний шинэ хувиарлалт биш гэж үү. Гэхдээ харамсалтай нь энэ хувиарлалт миний хүсэж байсан шиг үзэл санаа, үнэт зүйлс дээр суурилсан хувиарлалт болж чадсангүй. Ихэнхдээ зүгээр л хамгийн адгийн явцуу эрх ашигт тулсан хувиарлалт болчихлоо. Урьд нь хэзээ ч эвсэхгүйдээ гэж байсан Баасанхүү, Жавхлан хоёр Эрдэнэтэй тэврэлдэхийг хүртэл харлаа.

Тэгэхээр цаашид улс төрийн хүчнүүдийн хувиарлалт дахин хийгдэнэ гэсэн үг үү?
Тэгнэ. Өөрөөр хэлбэл улс төрийн нам жинхэнэ утгаараа бодлогын нам болж төлөвштлөө энэ уналт босолт үргэлжилнэ. Монголд гарын таван хуруунд багтах төдий нам байхад хангалттай. Гэхдээ 2024 оны сонгууль гэхэд бас л үймж бужигнасан хэвээр байх магадлал өндөр.

Яагаад тэр вэ?
Өнөөх суурь тогтолцоотой холбоотой юм. Тэр өөрчлөгдөхгүй бол энэ намууд ч тогтож төлөвшиж өгөхгүй. Улс төрийн намыг хатуу гишүүнчлэлгүй бодлогын нам болгож өөрчлөх төдийгөөр улс төржилтийг арилгах боломжгүй. Бодлогын нам оршин тогтнох хөрс суурийг бий болгох хэрэгтэй юм. Түүнийг харин Үндсэн хуулийн суурь өөрчлөлтөөр хийнэ гэсэн үг.

Үүнд, эхнийх нь хоёр танхимтай парламентийн нэг нь болох ард түмнээс богино хугацаанд шууд сонгогддог АИХ-д нам нэр дэвшүүлэхгүй. Мөн тэнд ямар нэгэн улс төр, санхүүгийн эрх ашиг байх шаардлагагүй болгох хэрэгтэй. Харин хууль тогтоох дараагийн шатны танхим нь жинхнээсээ бодлогын өрсөлдөөний талбар болох ёстой.

Удаад нь өнгөрсөн 2019 оны Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлтөөр УИХ нь Гүйцэтгэх засаглалаа баздаг, төсөвт дураар хутгалддаг гэх мэт Парламентийн үнэмлэхүй давуу байдлыг арилгасан. Тийм атлаа орон нутагт энэ байдлыг огт өөрчлөөгүй, хэвээр нь үлдээсэн. Тухайлбал, Үндсэн Хуулийн Жаран хоёрдугаар зүйлийн 1-д "Нутгийн өөрөө удирдах байгууллага тухайн аймаг, нийслэл, сум, дүүрэг, баг, хорооны нутаг дэвсгэрийн хэмжээний эдийн засаг, нийгмийн амьдралын асуудлыг бие дааж шийдвэрлэх" гэсэн заалт бий. Нутгийн өөрөө удирдах байгууллага гэдэг нь ИТХ. Энд ИТХ нь Засаг даргаа огцруулдаг, дарамталдаг, эрх ашгийн зөрчил үүсдэг гэх мэт өнөөх УИХ дээр байсан гажигууд яг хэвээр байна. Өөрөөр хэлбэл хэдий УИХ дээр асуудлыг аяруулж чадсан ч орон нутагт эрх ашгаас үүдэлтэй засаглалын хямрал, намчирхал, талцал, улс төржилт хэвээр байна гэсэн үг. Засаг дарга нар жинхэнэ утгаараа шүдгүй арслан байна. Эцэст нь хариуцлага хүлээх эзэнгүй болж хоцордог. Орон нутагт ийм байхад улс даяар улс төржилт, намчирхал арилах боломжгүй. Бүлэглэл, намчирхалын шалгуураар боловсон хүчнүүд томилогддог нь хэвээр байна.

Үндсэн хуулийн ийм хоёр өөрчлөлттэй хосолж байж энэхүү намуудыг бодлогын нам болгох Улс төрийн намын тухай хуулийн шинэчлэл үр дүнтэй болно. Намчирхал, хийрхэлийг багасгаж, Мерит тогтолцоо утгаараа ажиллаж эхэлнэ.

Хилийн чанадад суугаа Монголчуудын талаархи таны үзэл бодлыг сонсоё.

2003-2008 онуудад Америкийн монголчуудынхаа дунд амьдарч, тэдний туулдгыг туулж, үздэгийг үзсэн. Гэхдээ зүгээр нэг үзэж туулсангүй, сонин хэвлэл гаргаж байсны хувьд бусдаас арай илүү нарийн бөгөөд баялаг мэдээлэлтэй болсон, зовлон жаргал, асуудал бэрхшээл нь хаанаа байдгийг гайгүй мэднэ.

Гадаадад байгаа монголчуудын талаар вирус, хорио цээртэй энэ цаг үед янз бүрийн санаа бодол байна. Эх орноо хүнд хэцүү цаг үед орхиод амиа бодоод явцгаасан гэх хандлага ч анзаарагдана. Бүр УИХ-ын бодлого гаргаж суудаг хүмүүс дотор ч ийм үзэл бодолтой хүмүүс байдаг.

Тиймээс цагаач иргэдийн эх орондоо оруулж буй хувь нэмрийн талаар эхлээд заавал хэлэх хэрэгтэй болж байна. Цагаач иргэд маань өнгөрсөн 20 жилийн хугацаанд монголд хамгийн их хандивлагч донор орон Японы ч өгөөгүй их ашиг тусыг өгсөн юм. Гайхаж магадгүй учир тодорхой тоо ярьяа.

1. Гадаадад буй монголчууд маань эх орон руугаа, ээж аав, элгэн садан, үр хүүхдүүдээ жилд дунджаар 260 орчим сая ам.доллар шилжүүлж ирсэн. Сүүлийн 17-18 орчим жилийн турш шүү. Тэдний шилжүүлсэн мөнгө барилга, боловсролын салбарт түлхүү шингэсэн. Энэ бол статистикт баригдсан тоо нь. Тооцоонд баригдаагүй орж ирсэн доллар үүнээсээ тийм ч их бага биш. Олон зуу, мянган айл өрхийн амжиргааны нэгэн тулгуур төдийгүй манай эдийн засгийн ч нэг нүдэнд харагддаггүй тулгуур энэ мөн юм. Гэтэл манай офшорчид, мөнгө хүүлэгчид, ЖДҮчид нэртэй хууль гаргаж хулгайлагчид энэ мөнгөн дүнгээс хоёр дахин ихийг буцаагаад гадагш нь зөөдөг. 
2. Чингэлгээр ар гэртээ илгээж буй машин тэрэг, хувцас хунар гээд материаллаг баялгийг бид тэр бүр бүртгээд, дүн банг нь гаргаж чаддаггүй. Тэр бас л багагүй юм бий. Намайг Вашингтон ДиСи-д байхад сардаа л хэд хэдэн чингэлэг монголруу явчихдаг байсан. Ганц ДиСи ч биш Чикаго, Сан, Элээ, Денвэр гээд олон газраас чингэлэг хөдөлдөг байсан санагдана.
3. Урт богино хугацаагаар цагаачилсан мянга мянган залуус хэл, соёл сурч, мэргэжил эзэмшиж ирдэг. Төрөөс ямар ч зардалгүйгээр шүү. Тэдний импортолж буй соёл, мэдлэг, инноваци энэ нийгмийг хувьсган өөрчлөхөд ямар их хүч болж байгааг бид тэр бүр олж хардаггүй.
4. Гадаадад байгаа монгол хүн нэг бүр хүссэн, эс хүссэн Монгол орноо сурталчлах албан бус агент болж байдаг. Миний мэдэх дэлхийн 80 гаруй оронд 200 мянга гаруй монголчууд ажиллаж амьдарч байгаа. Монгол Улсын Засгийн газраас ямар ч их хөрөнгө хүч зарцуулаад чадамгүй тийм сурталчилгааг энэ 200 мянган монголчууд өөрсдөө ч мэдэлгүйгээр хийж, Монголоо сайн, муу ямар нэгэн байдлаар танилцуулж байдаг. Гэхдээ сайн нь илүү. Хамгийн гол нь танилцуулж байгаа нь маш чухал. 2003 оны үед л гэхэд жирийн америк хүний хэд нь монгол гэхээр мэддэг байв, одоо хэд нь мэддэг болов гэвэл их ялгаатай статистик гарах байх. Харамсалтай нь энэ мэт судалгааг манайхан хийдэггүй. Гадаадад байгаа монголчуудын холбоод цагаан сар, шинэ жил, наадмаа өргөн тэмдэглэдэг нь ч бас л сайхан сурталчилгаа. Хувь хүмүүсийн харилцаагаар дамжин манайд ямар хөрөнгө оруулалт, аялал жуулчлал нэмэгдэж буйг ч бас бид мэддэггүй. Өөр зүйлс ч бий.
5. Цагаачлал гэдэг зүйл манай түүхэнд нэн шинэ үзэгдэл. Гэвч хэдэн арав, зуун жилийн цагаачлалын түүхтэй бусад үндэстнүүдтэй харьцуулахад хоёрхон арван жилийн түүхтэй гадаадад буй манай монголчууд маш эрчимтэй өсөж өөдөлсөн. Одоо тэдний хоёрдахь үе гараад ирлээ, удахгүй гурав дахь үе ирнэ. Тухайн улс орнуудын орон нутгийн төдийгүй төрийн эрх барих байгууллагад ч монголчууд гарч ирэх боломжтой болчихсон. Бизнес, судалгаа, технологийн салбартуудад монгол залуус түрүүчээсээ хэдийнэ гараад ирчихсэн. Үүнийг Монгол орны хөгжилд нэн чухал өсөн нэмэгдэх өндөр магадлалтай шинэ боломж гэж би хувьдаа ойлгож байна. Улс орнуудын болон бизнес хөрөнгө оруулалт, технологийн салбарт үр өгөөжтэй хамтын ажиллагаанд чухам энэ мэт монгол цус язгууртай хүмүүсийн нөлөөлөл их байна гэдэгт итгэлтэй байна. Тэгээд зогсохгүй энэ нь монголын маань тусгаар тогтнолын нэгэн хүчирхэг гагнаас бэхэлгээ ч болж болно.

За энэ мэтчилэн гадаадад буй монгол иргэдийн маань үр өгөөж их. Гэтэл өдий хүртэл Монголын төр тэднийхээ талаар ямар нэгэн тууштай, алсын хараатай, бодит бодлогогүй явж ирсэн. Уг нь тэдэндээ зориулж буй НЭГ доллар эргээд 100 доллар болон орж ирэх бүрэн боломжтой юм. С.Баярын Засгийн газрын үед ЕС-ийн харьяа Гадаадад байгаа иргэдтэй хамтран ажиллах ажлын хэсэг нэртэй нэгж байгуулагдсан ч үр дүн гараагүй, удахгүй засаг солигдоход алга болсон. Үр дүнгүйн шалтгаан нь Төрийн бодлого байхгүйтэй холбоотой.

Энэ чиглэлийн Төрийн бодлогын агуулгууд ямар байх вэ гэдэг талаарх Таны санаа бодол сонирхолтой байна? Хууль тогтоох дээд байгууллага юу хийх ёстой гэж Та үзэж байна вэ?

Гадаадад байгаа монголчууд үндэснийхээ хэл, соёл, уламжлалаа хамгаалах, сургах, өвлүүлэх, тэгээд сурталчлах, мөн газар бүрт байгаа Монгол нийгэмлүүдээ бэхжүүлэхэд Монгол төрийн дэмжлэг ихэд үгүйлэгддэг. Мөн бизнес, технологийн салбарт амжилттай суралцаж, ажиллаж буй залуусыг дэмжих ч боломж бий. Иргэний статус, эрүүл мэнд, тэтгэвэр, даатгал гэх мэт нийгмийн асуудалд анхаарах зүйлс ч байна. Вьетнамын төрөөс идэвхтэй санаачилгатай ажилласны үр дүнд Чехэд ажиллаж буй 60 мянга орчим цагаач вьетнам иргэдээ Чех дахь Үндэсний цөөнх гэсэн статустай болгож, ажиллаж амьдрах боломжоор нь хангаж өгсөн туршлага ч байна. Ялангуяа Хятадын төрөөс цагаач иргэддээ хандсан бодлогоос санаа авах зүйлс их бий.

Гадаадад буй монголчуудынхаа талаарх Монгол Төрийн бодлогыг тодорхойлох, бодлогоо үр дүнтэй хэрэгжүүлж чадах зөв механизмыг бий болгох зэрэг нь зайлшгүй хийх л ажил. Уг нь аль хэдийнэ хийгдчих ёстой байв. Одоо хэн нэгэн хийхгүй бол цагаач иргэдийнхээ зовлон жаргалтай хутгалдаж явсны хувьд би гарцаагүй оролцох л ёстой. Монгол иргэдийн холбоо, энэ талаар идэвх санаачилга гарган ажиллаж байгаа ТББ, зарим хувь хүмүүс та бүхэнтэй хамтран зүтгэхээс аргагүй.

Гадаадаас нэр дэвшигч Ц.Нандинбаатар - Монголчууд бид шинэ өнцгийг хамгийн түрүүнд ойлгож, итгэл хүлээлгэдэг хүмүүс гэж итгэж явдаг

Сонгуульд нэр дэвшигчид тодорч, уралдааны замдаа гарцгаалаа. Уяа сойлго оо тааруулсан олон зуун нэр дэвшигчдийн дундаас нэг хүн гоц анхаарал татав. Энэ бол Монголын магадгүй дэлхийн хамгийн анхны цахим нэр дэвшигч Ц.Нандинбаатар. Тэрээр ЗӨВ ХҮН ЭЛЕКТОРАТ эвслээс сонгуулийн 21-р тойрогт нэр дэвшжээ. Түүнтэй хөөрөлдөв. 1. Бие тань Шведэд сууж байдаг, нэр тань Монголд сонгуульд нэр дэвшиж буй харагдах. Өөрөө сансар судлалд Монголын гэсэн орон зайг үүсгэхийн төлөө олон жил ажиллаж явна. Сансар судлал туршилт дээр их тулгуурладаг гэж ойлгодог. Тэр сэтгэхүй, арга барил тань нөлөөлөөд бас ийм өвөрмөц туршилт хийхэд түлхэв үү? Эсвэл энэ угаасаа ирж буй цагийн өнгө төрх мөн үү? Аль аль нь нөлөөлсөн байх. Харьцангуй нийгмийн идэвхитэй байх. Түүнээс гадна хийж байгаа судалгаа маань өөрөө шинэ алхам хийж, эрэлхийлэхийг шаарддаг талтай бас. Тэгээд л ийм шийд гаргалаа. 2. Цахим ертөнц цаг хугацаа орон зайн ялгааг үгүйсгэдэг. Харин сонгуулийн хууль журам энэ тал дээр ямар байна. Эрх зүйн хувьд боломжтой юу? Гадаадад байгаа бусад Монголчуудынхаа нэгэн адил эхэндээ ер нь боломжгүй гэж бодож суулаа. Яагаад гэхээр, гадаадад байгаа Монголчуудын сонгох эрхийг энэ удаагийн сонгуулийн хуулийн өөрчлөлтөөр бүрэн хаачихсан учраас. Гэтэл яагаад ч юм, сонгуулийн хуулийг дахиад нэг уншаад үзмээр санагдаад, эргүүлж байтал. Яах аргагүй сонгох эрх маань алга болчихож. Харин сонгогдох эрх байгаа харагдаад. Монголд очихгүй байсан ч өрсөлдөх эрх маань хадгалагдаж байгааг ойлгосон. Тэгээд л, ер нь нэр дэвшинэ шүү гэдгээ эвслийн удирдлагадаа дамжуулсан.

3. Сонгуулийн сурталчилгаагаа яаж хийх вэ, Сонгогчидтойгоо нүүр тулж уулзах боломжгүй байх нь байна шүү дээ. Бүх зүйлийг цэвэр онлайнаар хийнэ. Хил нээгдээд, Монголдоо очих боломж байсан ч, очихгүйгээр эхнээс нь дуустал бүгдийг онлайнаар хийнэ гээд шийдсэн. Энэ нь өөрөө түүхийн нэгэн том хуудас болж байгаа юм. Тийм ч утгаараа гадаадад байгаа Монголчуудынхаа дэмжлэгтэйгээр энэ чухал хуудсыг бүтээх хүсэл эрмэлзэлтэй байна. Цаашдын, жишээ нь 10-р сард болох орон нутгийн сонгуульд илүү сайн бэлтгэлтэйгээр гадаадад байгаа Монголчууд маань оролцоод эхлэх суурь нь болоосой гэж мөрөөдөж байна. Нүүр тулж уулзахын тухайд, мэдээж бусад өрсөлдөгчтэйгээ харьцуулахад миний сул тал юм даа. Гэхдээ цаг үе өөрчлөгдөж байна. Монголчууд бид шинэ өнцгийг хамгийн түрүүнд ойлгож, итгэл хүлээлгэдэг хүмүүс гэж итгэж явдаг. 4. Та өөрийнхөө тойрогт нэр дэвшиж буй бусад улс төрийн хүчнийхэн, бие даагчидын талаар ямар мэдээлэлтэй байна. Бусдын адил ерөнхий мэдээлэлтэй л байгаа. Нэг ерөнхий онцлог нь гэвэл надаас бусад нь ямар нэгэн байдлаар тус тойрогт ажиллаж байсан эсвэл амьдарч байсан, нутгийн хүү эсвэл охин гэх мэтийн онцлогтой юм байна лээ. Миний тухайд Налайх, Багануур, Багахангай дүүргүүдтэй ямар ч холбоо байхгүй. Энэ нь эсрэгээрээ илүү бодитой ажил хэрэг хийх боломжтой юм уу гэж бодож байна. Учир нь ямар холбоо сүлбээс байхгүй учраас, сэтгэл хөдлөл, танил талын холбоост баригдахгүй ажиллах боломжтой гэж бодож байгаа.
5. Наадамд бөх хүн давах л гэж гардаг. Сонгогдчивол одоо яах билээ, Цахим гишүүн байж болохгүй байлгүй дээ? Онлайнаар эхэлсэн юм чинь, түүний боломжийг хамгийн ихээр гаргаж ирэхийн төлөө зүтгэх бодолтой байна. Тиймээс цахимаар хийж болох зүйлсийг цахимаар хийнэ. Жишээ нь хоосон суртал ухуулгын цаас тарааж байгаль орчинд хортой зүйл хийхгүй. Ер нь одоогоор би өөрийн өдөр тутмын ажлыг 100% цахимаар хийж болж байна. Тиймээс тэр туршлагаа ч хуваалцаад явах бодолтой байгаа. Миний дэмжигчид сонгогчидтойгоо шууд холбогдох сувгууд: Facebook:https://www.facebook.com/nabarja/ Twitter: https://twitter.com/nabar Instagram: https://www.instagram.com/nandinbaatar 6, Амжилт хүсье. Сонгуулийн дараа эргэн ярилцаж сонин сайхныг нь сонсоё. Баярлалаа. Тэгье.

ТОГТВОРТОЙ ХӨГЖЛИЙГ ДЭМЖИЖ, МАЛЧ УХААНЫГ ДЭЛГЭРҮҮЛЭХИЙН ТӨЛӨӨ ГҮЙНЭ

Дэлхий нийтэд мэдээлэл мэдлэгээ хуваалцах, тогтвортой хөгжлийг хамтдаа бүтээх чиг хандлага ноёлж байна. Энэ үзэл санааг дэмжиж Англид амьдарч буй, Тогтвортой Ноос Ноолуурын Эвслийн Төслийн зохицуулалтын менежэр Д.Цэрэнбат төрсөн өдрөөрөө олон нийтийн хандивын гүйлт зохион байгуулахаар болжээ. Хот суурин газрынхны зүгээс малчиддаа зориулж буй сэтгэлийн хөрөнгө оруулалтын талаар тодруулллаа.

Ярилцсан Г.Солонго

Тогтвортой хөгжлийн талаарх таны өгөх мэдээллээр ярилцлагаа эхлэе?

Хүн төрөлтхөний идэх,өмсөх, хэрэглэх эрэлтийг хангахын тулд технологи сэдэгдэж, үйлдвэрлэл хөгжиж иржээ. Эдлэх хэрэглэхийн төлөөх их тэмцэл эргээд хүрээлэн буй орчин, байгаль дэлхийд, хүн төрөлхтөний ирээдүйн тогтвортой оршиход сөрөг нөлөө үзүүлж байна. Нэг хэсэг байгаль дэлхийн баялгийг хягааргүй нөөц гэх үзэл ноёлж байсан бол сав шимийн ертөнцийн харилцан зохицолдолгоог алдагдуулахгүй байх ёстойг өдгөө ухаарч хэт хэрэглээний дадлаасаа татгалзахыг уриалах болов. Үүнтэй холбоотойгоор ТОГТВОРТОЙ ХӨГЖИЛ гэх нэр томъёо өргөн хэрэглэгдэх болжээ.  Хаа очиж Монголчууд бид байгалиа хайрлан хамгаалж, харилцан шүтэлцээтэй амьдарч ирсэн уламжлалтай.  Нүүдэлчин ахуйн энэ дадал нь чухамхүү тогтвортой оршихуйн, хөгжихийн үлгэр авах нэгэн загвар. Иймээс уламжлалт малч ухаанаа барууны стандарчлагдсан ойлголт, практиктай хослуулж эзэмших нь шинэ цагийн Монгол хүнийг тогтвортой хөгжлийн чиг хандлагын манлайлагч байх боломжийг бүрдүүлнэ гэж итгэдэг.

Уламжлалт ахуй, нүүдэлчин соёл өдгөө Монгол малчдад л үлджээ. Хотын бид тэдэнтэй хэрхэн хамтарч, дэлхийн хөгжлийн хандлага руу хамт явах вэ?

Нутаг үзэлд суурилсан уламжлалт малч ухаан нь өнөөдөр моодонд ороод буй тогтвортой хөгжлийн нэгэн тод жишээ болох талаар үе үеийн эрдэмтэн судлаачид бичиж ирсэн байдаг. Харин сүүлийн үед энэ арга ухааныхаа утга агуулгыг нь хадгалан техник технологийн дэвшилтэй уялдуулан өвлөж үлдэх тал дээр анхаарах хэрэгтэй болж байх шиг. Малаа эдэлгээ хэрэглээнд сургадаггүй байгаль дэлхийгээ домддоггүй шинэ үеийн малчид бий болчих вий. Хүн бүр л харж халаглаж буй. Ямар нэг зүйл санаачлаад хамтраад хийх хэрэгтэй байна. Үл хүсэм зүйл болоод өнгөрсөн хойно халаглах бус болохоос нь өмнө харж сэргийлж байх нь ухамсарт хүнд заяагдсан өгөгдөл. 

Монголын тогтвортой ноолуурын дэлхийн зах зээлд гарах сүлжээг бий болгохын төлөө ажилладаг Тогтвортой Ноос Ноолуурын Эвсэлийн /ТННЭ/ хэрэгжүүлж буй Залуу Малчин Хөтөлбөр гэж бий. ТННЭ-ийн гишүүн байгууллага Шотланд дахь ноолууран эдлэлийн Johnston’s of Elgin компани санаачлан Хэнтий аймгийн Боловсролын Хэлтэстэй хамтран багш сурагчдын гарын авлагыг боловсруулж, тус аймгийн 7 суманд сонгон суралцах хичээл хэлбэрээр оруулж эхлээд байгаа. Сурах бичгийг боловсруулахдаа тухайн орон нутагт буй байгаль орчин, ан амьтдын онцлог, мал маллагааны арга туршлагыг багтааж сургалтын явцад дадлагын хичээлүүдийг түлхүү оруулахыг эрмэлзжээ. Энэ хичээлийн хөтөлбөрийг улам боловсронгуй болгож сонгон төдий бус,заавал үзэх хичээлийн нэг болгон сургалтын хөтөлбөрт оруулбал хүүхдүүд байгаль эхээ хайрлан хамгаалах, ирээдүйн тогтвортой хөгжилд Монголын оруулах хувь нэмрийг илүүтэй ойлгосон энэ үйл хэгийн манлайлагч, оролцогч иргэд болов төлөвших үүд хаалгыг нээж өгч байгаа хэрэг. Үндсэн мэдлэг ухаан нь уламжлагдаад ирсэн, ахуй нь ч холгүй тул хэт холдоод явчихаас нь өмнө сэтгэл гаргаад тал талаасаа хамтарвал босгоод ирж болохоор санаа бодогдоод буй. Тийм болохоор төрсөн өдрөө тохиолдуулан, мөн ТННЭ-д ажилладагийн хувьд энэ үйлсэд бусдынхаа санаа бодлыг энэ үйл хэрэгт татах, бага ч болтугай ойлголт өгөх, санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэх зорилгоор хандивын гүйлт зохион байгуулах ажлыг сэдсэн дээ. Бусад хүн зоны төрсөн өдрөө янз бүрийн сайн санааны үйлд тус нэмэр болох өдөр болгон тэмдэглэх явдал түгээмэл болж буй нь ч нөлөөлөв.

Хандивын гүйлтийн талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгнө үү? 

Ер нь бол тогтвортой хөгжлийн талаарх дэлхийн чиг хандлагыг дэмжих, Монголд хэрэгжиж буй дээрх төслийн ач холбогдлыг ойлгуулахын тулд энэхүү гүйлтийг хийж эхэлж байна гэж ойлгож болно. Их Британид амьдардаг болохоор энд байгаа Монголчууд болон Монголыг дэмжигчдийн дунд “Тогтвортой хөгжлийн төлөө” уриатай 5 км ба 10км хандивын гүйлтийг 5 сарын 5-ны Ням гарагт зохион байгуулж байна.

Сүүлийн үед гүйлтээр хичээллэдэг Монголчууд Британид нилээд олон болж байгаа. Клуб үүсэж одоогоор 50 орчим гишүүдтэй болжээ. Тэд маань голлон дэмжиж оролцоно

Гүйлт Лондонгийн баруун урд дүүрэгт орших, алдарт Richmond Park-д зохион байгуулагдах ба гүйлтэд оролцох хүн бүр 20 фунтийн хандив өргөх болзолтой. Гүйхгүй ч хандив өргөж болно. Гүйлтэд оролцогчдод дурсган хадгалуулах медалийн загварыг хүү Ц.Баяраа маань урласан бол медалийг Hickory Dickory Designs урлангийн эзэн Lisa Ebdon тогтвортой эх үүсвэр бүхий мод ашиглан хийж, Британид үйл ажиллагаа явуулдаг G-StudioMN медиа сурталчилгааны асуудал дээр туслан хамтран ажиллаж  байна.

Хүмүүс хэр их дэмжиж байна?

Хамт гүйдэг хүмүүс их тусалж, идэвхтэй оролцож байна. Тухайлбал, гүйлтээр олон жил хичээллэж буй Дэлгэрмаа маань гүйлтэд зориулан өөрөө явж хэмжин 5, 10 км замуудыг тогтоож өгөв: Шинэхэн гүйгч Ундраа хүн бүрт зориулж дурсгалын бугуйвч нэхжээ. Мөн нэилээд хэдэн гүйгч маань тухайн өдөр сайн дурын ажилтнаар ажиллахаар болсон.

Гүйлт зөвхөн энэ паркад болоод зогсохгүй холоос ирж амжихгүй гүйгчид маань тухайн газраа гүйгээд гүйлтийнхээ зай цагийг хэмжсэн хэмжилтээ явуулж оролцоно. 

Одоогоор Ноттингхам, Манчестер, Кеймбридж орчмын Монголчууд тухайн газраа хамтарсан гүйт хийх бол Лондонгийн өөр дүүргүүдэд ч дэмжин гүйхээр бүртгүүлээд байна. Гүйлтээ утга учиртай, ач холбогдолтой, олныг хамарсан бүтээлч хийх тал дээр тал талаасаа л дэмжин хичээж байна даа. Цугларсан хандивыг Залуу Малчин Хөтөлбөрийн үйл ажиллагаанд үр өгөөжтэй зарцуулах, тайлагнах ажлыг би өөрөө хариуцан гүйцэтгэнэ. 

Монголдоо мэдээж хийнэ биз дээ?

Цөөн хүний хүрээнд ч гэсэн хийнэ гээд төлөвлөөд Монгол дах баг ажилдаа орсон байгаа. Эхлэл тул нэг их сүр дуулиан болголгүй бага багаар ахиулая гэж бодож байна. Улаанбаатар дахь Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнд 2019 оны 5-р сарын 12-ны ням гарагийн өглөө 9.00 цагт болох энэ гүйлтэнд гэр бүл, найз нөхдийн хамт гүйж биеийнхээ чилээг гарган агаар садлхинд гарангаа Тогтвортой хөгжилийн үзэл санааг дэмжиж “Залуу Малчин хөтөлбөр”-ийг дэлгэрүүлэхэд хувь нэмрээ оруулаарай. 

Фэйсбүүк эвэнт нээсэн байгаа тул энэ холбоосоор

https://www.facebook.com/events/390642131527108 орж нэгдээрэй.

Докторант Ц.Нандинбаатар. Сансар судлалд хүн төрөлхтөн өөр гараг эрхист хүрэхээр өргөн фронтоор шургуу ажиллаж байна. харин бид "морин тэрэгтэйгээ" л байгаа

Лондонд болсон Монгол орны хөгжилд 6-р чуулганд Ц.Нандинбаатар Шведээс ирж оролцсоноос хойш бидний хэлхээ батжиж иржээ.  Мэдээлэл технологиор Японд мэргэшсэн тэрээр сансар судлал руу шунан орж энэ салбарт Монголын хэмээсэн  орон зайг бий болгохсон хэмээн хичээж ирснийг, тэр хичээл зүтгэл нь бэрхшээл саадтай тулж ирснийг нь мэднэ. Цахим Өртөө Холбооны УЗ-н гишүүн тэрээр өдгөө Шведэд докторантурт суралцан, хүсэл мөрөөдөлдөө хөтлөгдөн судалсаар, ажилласаар. Эл өдрүүдэд АНУ-ын Монтана мужид болж буй сансар судлалын олон улсын хуралд илтгэлээрээ оролцож буй түүнтэй товч цахим хөөрөлдлөө

Сансар судлалтай холбоотой олон улсын хуралд илтгэлээрээ амжилттай оролцлоо. Энэ хурлын талаар дэлгэрүүлж юуны өмнө товч танилцуулахгүй юу?

Institute of Electrical and Electronics Engineers буюу IEEE гээд мэргэжлийн холбооны дэмжлэгийг хүлээж авсан сансарын чиглэлийн олон улсын хурал болох IEEE Aerospace Conference 2018гэдэгт оролцлоо. Академик судалгаа хийж байгаа хүмүүст бол хамгийн ойр сансар судлалын хурлын нэг юм. Мэдээж хэрэг компани, олон улсын сансрын байгууллагууд ч оролцоно. Гол нь IEEE-с албан ёсоор дэмждэг ганцхан сансрын хурал гэдэг нь ач холбогдолтой юм. 3-р сарын 4-нөөс 10-ны хооронд болж байна.

Жил болгон АНУ-ын хамгийн том цанын бааз байрлах BigSky, Montana-д болдогоороо бас онцлогтой. Гэр бүлийнхэнтэйгээ хамт ирж оролцон, зав зайгаараа цанаар гулгах хүмүүс олонтой. Тэр нөхцөл байдлыг нь ч харгалзаад, илтгэлүүд нь үдээс хойш 16 цагт эхлээд 21.50-д дуусах нь ч байна. Анх удаагаа оролцож байгаа тул, их дотно, дулаан уур амьсгалтай болдог нь таалагдлаа. 16 жил дарааллан оролцож байгаа хүнтэй ч бага сага хууч хөөрлөө. Танай хажууханд байдаг Surrey Space Centre-н хүнтэй ч танилцлаа. Жил болгон 3 охиноо нэг нэгээр нь авчирч байгаа гэсэн хүн ч байна.

Бас сонирхолтой нь, залуу инженерүүдийн илтгэл гээд бага насны хүүхдүүдийн дунд бас хийсэн судалгаагаа танилцуулах боломж олгож байгаа нь их хөөрхөн юм. Сансрын хувцасны тухай судалгаа хийсэн хүүхдүүд байхад, нарны аймгийн талаар, цагаан хэрмийг хиймэл дагуулаас авсан зурагт нь сууриласан судалгаа гэх мэтээр хүүхдүүдэд ирээдүйдээ судалгаа хийх, сонирхолтой болох боломж олгож байгаа нь ч их таалагдаж байна.

Сансар судлалын чиглэл хаашаа явж байгаа вэ? Энэ хурлын явцаас нэг дүр зураг харагддаг байх

Сансрын салбар гэдэг маань өөрөө их өргөн хүрээтэй. Пуужин, хиймэл дагуул хийдэг гээд л ярихад тэр болгон нь дотроо олон янзын хэсгүүдээс бүрдэнэ. Материаллаг талыг нь бүтээж байхад, програм хангамжийг нь бүтээх нэгэн ч байна. Зарим нь тэндээс авах мэдээллийг хэрхэн илүү үр дүнтэй хүлээж авах уу гэх талаар судалж байхад, ямар материалтай бүтээгдэхүүн сансарт ашиглаж болох уу гээд л ярианы чиг хандлага нь маш өргөн хүрээтэй. Нийтдээ 14 чиглэлээр энэ хурал маань зохион байгуулагдаж байна. Ерөнхийд нь хараад байхад, салбар бүрт одоо ид яригдаж байгаа хиймэл тархи болоод робот гэсэн сэдвүүд яах аргагүй түлхүү орж ирж байна. Миний судалгааны сэдэв маань ч, хэрхэн тойрог замд байгаа төхөөрөмжийг ухаалаг тооцоолол хийлгэх үү гэсэн судалгаа байлаа. Илтгэлийн маань нэр "Intelligent Data Processing Using In-Orbit Advanced Algorithms On Heterogeneous System Architecture."

Энэ бүгд нь сансрын салбар бол бусад бүхий л салбарыг нэгтгэсэн том цогц салбар гэдгийг харуулж байгаа хэрэг. Харин сайтар агуулга болгоныг нь, чиг хандлагыг нь ажиглавал, Ангараг гаригийг чиглэсэн том Аянг тойрсон судалгаа их юм уу гэсэн сэтгэгдэл төрж байна. НАСАгаас ч, цаашдын нислэгийн талаархи ярианд Ангараг гаригийн тухай яриа ихээхэн гарч ирсэн. Багаж төхөөрөмжийн тухай илтгэлүүдэд ч Ангараг гаригийн тойрог замтай холбоотой судалгааны ажлууд их танилцуулагдаж байх жишээний. Бид өөр гараг эрхэст хүрэхэд бодитойгоор анхаарч ирж байна даа гэсэн дүр зураг харагдаж байна.

Тантай би цөөнгүй эилийн өмнө ярилцах үед хиймэл дагуултай байхын ач холбогдлын талаар өгүүлж, Монголын хэмээх хиймэл дагуул хөөргөхсөн гэж ихээхэн хичээж ажиллаж байсан. Харин сүүлийн үед энэ талаар чимээгүй болчихов уу даа. Гэтэл бас Монголд бас хиймэл дагуултай болохоор боллоо гээд хэвлэлийн бага хурал ч хийж байгаа харагдсан. Монголын сансар судлал хаана байна?

Сансрын салбарт Монголчууд оролцоосой гэсэн туйлын хүсэл байсан хэрэг. Сансрын салбарт оролцох нь бидэнд бусад өрсөлдөөнд үлдэх, бусад өрсөлдөөнийг ойлгох түлхүүр болно гэж бодогддог юм. Тиймээс түүний эхлэл болгоод хиймэл дагуулыг Монголдоо хийж бүтээх гэсэн амбицтай яриа нэг хэсэг их ярьж байсан л даа. Анхандаа үл итгэх хүний хувь нь 99,9999% байсан биз ээ. Миний өөрийн хариуцаж байсан Сансар дахь Бидний Мөрөөдөл гээд төсөл маань ерөнхийдөө түр зогссон байгаа. Ямартай ч бид энэ төслөөрөө Японы АЛОС-2 гэдэг хиймэл дагуултай холбоотой тогтоох туршилтыг 2 удаа амжилттай зохион байгуулж, энэ ажил маань ч Япон талын зохион байгуулагчийн судалгааны материалд тэмдэглэгдэн ном болж үлдсэн. Хувиараа зохион байгуулж хийж чадах чадал минь ийм л байсан. Үүнд маань Үндэсний Хөрөнгө Оруулалтын Банк, ТЭСО Корпораци, NTV, Eagle TV, Mongol TV, Үндэсний Телевиз гээд сэтгэлийн дэм өгсөн газрууд олон байгаа. Мөн ШУТИС-ийн харьяа Коосэн, Ахлах сургууль, Монгол Коосэн, 1-р сургууль болоод бас бус дунд сургуулийн гээд олон оюутан, сурагчдыг хамруулж чадсан. Энэ бол маш том үр дүн, том алхам гэж боддог. Харин тэрнээс цааш ахиулахад миний чадал хүрээгүй. Энэ салбарын талаархи улс орны бодлого, эрх зүйн орчин шаардагдах хэсэгт хүрээд тулсан хэрэг.

Миний анхны зорилго бол цаашлаад, энэ хүүхдүүдээрээ хиймэл дагуул бүтээлгэх байсан юм. Энэ яриаг Монголчууд одоогоор ойлгох түвшинд хүрээгүй байна. Мэдэрсэн. Амссан. Тийм болохоор олон таван юм ярих нь утгагүй болно. Энэ байдал Монголын сансар судлал хаана байна вэ гэдгийн хариулт ч бас болох байх.

Бид нар үнэхээр сансар гэдэг юмыг харж байна уу, судалж байна уу л гэсэн асуулт гарч ирнэ. Сансар гээд нөгөө л туннель барьсан, оюутан залуус хөглөрч, караокэ, дуу хуурддаг тэс хэсэгхэн газрыг хараад байна уу, эсвэл сансар гээд бүтэшгүй зүйлийг төсөөлдөг тэр л хэвээрээ байна уу. За эсвэл бүр хатуухан хэлэхэд, жил бүрийн 3-р сарын 22-нд албатай юм шиг хэлэгддэг сансарт Монгол хүн ниссэн өдөр гээд л яригддаг улиг болж буй  ярианууд уу. Бид бодох хэрэгтэй л дээ. Бид нар өргөөд хэлбэл энэ салбарт  “морин тэргээрээ л яваад” байна. Хэрвээ, сансарт ниссэн Монгол хүн байгаа, олон улсын бүртгэлд Мазаалай гээд нэр орсон хиймэл дагуул бүртгэгдсэн гэсэн 2 баримт үгүй бол морин тэргээр явж байна гэхэд ч хэцүү.  Ийм л байна.

Энэ чиглэлээрээ цааш ажиллаж бүтээхэд тань учирч буй бэрхшээл, урам өгч хүчин зүйл юу байна

Энд энэ чиглэлээрээ судалгаа хийх, ажиллахад учирч байгаа бэрхшээл алга даа. Цаг хугацаа алдсан, дээрээс нь миний нас явж байгаа гэх мэтийг үл тооцвол, бэрхшээл бол алга. Хувь хүнийхээ тухайд шүү дээ. Урам өгч байгаа зүйл их байна аа. Судлахыг хүсээд урагшлавал дэмжих багш, хамтрагч нар байна. Монгол хүмүүс биш, Монгол маань дэмжихгүй байна гэдэг нь л хувь хүн биш, Монголоо гэсэн өнцгөөс харахад төрж буй гашуудал байна даа.

хөөрөлдсөн 
Д.Цэрэнбат

Цахим эринд Монгол хэл соёлоо хадгалан үлдэх "тулаанд" өөрсдөөсөө болж гар өргөн бууж өгөх ёсгүй

Add caption

Түүнийг Болорсофтийн Бадрал гэдгээр мэргэжлийнхэн нь, bolor-tol.com-г зохиосон Бадрал гэдгээр нь цахим ертөнцийнхөн андахгүй. Түүнтэй цаг үеийн, Монголчуудын зүгээс яаралтай шийдвэрлэх ёстой болоод буй нэгэн асуудлаар ярилцлаа.

Юникодын Техникийн Хорооноос (UTC-Unicode Technical Committee) ирэх 4 сарын хурлаараа Монголын өв соёл дархлааг хадгалж үлдэхэд онцгой нөлөөтэй асуудалд бидний зүгээс хандаж буй хандлагаас болон тун тааруу шийд гаргаж магад тухай мэргэжлийн цөөн хүн мэдэж үгээ дуугарч байгаагийн нэг нь та. Монгол үсгийн үсэг болон дүрмийг кодчилохтой холбоотой энэ асуудлын талаар жаахан дэлгэрүүлж тайлбар өгөхгүй юу.

Миний хувьд хамгийн анхны монгол бичгийн юникод фонт болох Mongolianscript фонтын OTF алгоритмыг бичиж байсан болон Болорсофт компани тус фонтын зохиогчийн эрхийг хамтран эзэмшдэг болохоор 2015 онд Юникодын Техникийн Хорооныхон хүсэлт тавьж тэр цагаас сайн дураар монгол бичгийг цэгцлэх ажлын хэсэгт ажиллаж байна. Тийм болохоор энэ талаарх мэдээллийг шууд  авдаг.
Монгол бичгийн юникодыг анхны хувилбарыг 2000 онд манай улсын зүгээс БНХАУ буюу Өвөр монголтой хамтран ажиллаж UTC-д оруулжээ. Анхны энэ хувилбарт нэлээд олон тэмдэгт дутуу, зарим үл хэвлэгдэх тэмдэгтүүд хэтэрхий их хэрэглэх шаардлагатай, тэр тэмдэгтүүдийн класс нь буюу үйлчлэх үүрэг нь өөрчлөгдөх зэрэг олон асуудлууд бий. Зарим тохиолдолд энэ нь бүр хакдуулах нүх болж юникодынхны толгойн өвчин болж ч байж. 
Харамсалтай нь манай улс 2000 оноос хойш өөрийн бичгийн кодчиллын асуудлыг анхаарлаасаа гаргасан. Хаа очиж өвөр монголын их сургууль дээр кодчиллыг цааш хөгжүүлж ирсэн боловч тогтворжуулж чадаагүй өдийг хүрлээ. Тиймээс янз бүрийн арга дэвшүүлж хэлэлцэх болсон бөгөөд 2017 оны 8 сараас эхлэн графит гэх загварыг гаргаж ирж илүүд үзэх болов. Энэ арга өнөөдөр асуудлыг хялбар шийдэж буй мэт боловч алсдаа тун хортой, Монгол бичгийн ирээдүйг боомилох аюултай арга. Жишээлбэл бид үсэг үсгээр а б в гэж товч дарж бичих биш үсгийн махбодоор тоншиж бичдэг буюу шүд, гэдэс, сүүл гэх мэт товч дарж бичнэ. Гэхдээ бас цэвэр махбодоор биш заримыг нь үсгээр авсан хачин холимог арга. Нэг талаас нь харвал энэ графит загварт гарч буй бичих хурдыг удаашруулж, хадгалах хэмжээг ихэсгэх зэрэг сул талууд нь одоо хэрэглэгдэж буй фонетик загварын хялбар бичих, фонтын хамаарал багасах гэх мэт сул талуудтай харьцуулбал хүлээн авч болохоор ч техникийн талаас нь харвал үгсийг эрэмбэлэх, ялгах, танихад нэн түвэгтэй болж, цаашлаад бичвэр боловсруулалтыг эрс хүндрүүлнэ. Жишээлбэл үг санал болгох, үг үсгийн алдаа хянах, хөрвүүлэх программ хангамж хийхэд асар хүндрэлтэй, ихээхэн зардал хүч хөдөлмөрөөр бүтэх, бүтээсэн программууд яг зөв ажиллаж байсан ч үгийн түвшиндээ зөв таньсан эсэхийг бид баттай мэдэх боломжгүй тул зөв ажиллагаанд баталгаа олгох боломжгүй болно. 
Хэлзүйн талаасаа монгол бичиг бол үсэгтэй тэр бүү хэл үет үсгийн зарчимтай бичиг. Дүрсээр кодолсноор энэ шинж нь бүрмөсөн алга болно.

Мэргэжлийн биш хүмүүсийн хувьд олон зүйлийг бүр анхан шатнаас нь ойлгож мэдэх хэрэгтэй байна. Тухайлбал Юникодын Техникийн Хороо гэж ямар эрх мэдэлтэй ямар байгууллага болох, тэдний гаргасан шийдвэр яагаад бидний өв соёлд тэгтлээ нөлөөлөх гэж?
- Юникод консорциум нь дэлхийн бүх бичиг үсгийн тэмдэгт кодчиллыг стандартчилах зорилготой олон улсын олон компаниудын нийлж байгуулсан байгууллага. Жишээлбэл Microsoft, Google, Adobe, Apple, Oracle, SAP, IBM, Facebook, Netflix зэрэг олон байгууллага багтах бөгөөд тэд бүх бүтээгдэхүүнээ тус стандартыг мөрдөж гаргадаг гэсэн үг. Тиймээс бид хүссэн хүсээгүй, мэдсэн мэдээгүй тус стандартыг барих болсон бөгөөд ISO стандарт ч шууд хүлээн авч баталдаг. Юникод стандартыг дэлхийн бүх программ хангамж үйлдвэрлэгчид барьдаг. Ямар нөлөөтэй байгууллага болох нь эндээс харагдана. 
- Юникодын техникийн хороо нь Юникод консорциум дотор оршиж судалгаа, техникийн процесс, үйл явцыг гардаж хариуцдаг хэлтэс маягийн нэгж бөгөөд мөн л олон улсын экспертүүдээс бүрддэг. Тэдний гаргасан шийдвэрээр юникод стандарт батлагдаж, юникодын стандартыг дэлхий даяар мөрддөг учраас тэдний шийдвэр бүх орны бичиг соёлд нөлөөлдөг, хамаардаг гэсэн үг. Зарим энгийн иргэн юникодыг мөрдөх албатай юу бид өөрсдийн кодоо зохиогоод үндэсний бичгээ цахим орчинд хэрэглэж болдоггүй юм уу гэж бодож болно. Тэгж болно, гэхдээ бид хол явахгүй гэдгийг кирил бичгийнхээ хувьд ойлгосон. Ө, Ү үсгийн асуудал юникодыг барьж байж арилсан гэдгийг мартаж болохгүй. Учир нь бид өнөөгийн даяаршсан дэлхийн цахим орчинд дангаар оршин тогтнох ямар ч аргагүй төрөл бүрийн гадаад программ хангамж жишээлбэл Microsoft-н оффис, виндовс, Apple-н МакОС, Linux OS, Oracle-н өгөгдлийн санг өдөр тутамдаа хэрэглэж байна. Энэхүү стандартыг хүн төрөлхтөн оршин байгаа үедээ мөрдөх л болно. Учир нь бидний соёл иргэншил түүхгүйгээр, шинжлэх ухаан нь суурьгүйгээр оршин тогтнохгүйтэй ижил одоо эсвэл ирээдүйд хэчнээн шинэ шинэ стандарт, хэчнээн мундаг цахим технологи гарч ирсэн бай юникодыг дагахгүй бол хуучин байгаа дэлхийн бүх баримт бичиг, мэдээллийг хэрэггүй болгож орхих юм. Энэ бол 1+1=2 гэдэгтэй ижил үнэн тул бид зайлшгүй одоо анхаарал хандуулах ёстой.  Кодчлолын утга агуулгын талаар миний блог дээрээ бичсэн 

What is encoding?

нийтлэлийг бас уншиж болох юм. 

Яагаад заавал одоо анхаарал хандуулах ёстой гэж. Нухацтай тайван боловсруулаад дараа асуудлаа оруулж болохгүй гэж үү?
- Яг зөв. Ингэж бодож байгаа тэр бүү хэл юникодод дүрсээрээ орвол орж л байна биз дараа нь манай улс чадалтай болохоороо засчихна гэсэн зүйл яриад яваа албаны хүмүүс ч нэлээд гарч ирж байна. Үнэндээ энэ кодчилол нэг л тогтсон бол хөдөлдөггүй ба үнэхээр алдаатай бол зөвхөн тэр нь засагдаад л явдаг эд. Харин монголын блок сууриар нь засахгүй бол болохгүй тийм хүнд байдалд орж байгаа 2 дахь тохиолдол. Мянмярыг нэг удаа тэгж сууриар нь засаж байсан, гэхдээ монгол бичиг шиг 20 жил сунжраагүй байсан тул манайхаас арай дээр нөхцөл байдалд байсан. Энэ тохиолдолд хэзээ ч эргэж хүрэхгүйгээр нэг удаа засах ёстой гэдгийг техникийн хорооныхон анхааруулж байгаа. Хэдийгээр засчихсаны дараа үүссэн бичиг баримт асуудалгүй болох ч хуучин кодоор үүссэн бүх баримт эвдрэх тул хамаагүй өөрчилж болдоггүй юм. Кирил бичгээр жишээ авъя л даа. Маргаашаас эхлээд а үсэг гэнэт хүчингүй тэмдэг � гараад байвал бид яах вэ? Бүх хүн нервтэнэ биз дээ? Тэгээд яах вэ? Мань мэтийн программынхан арга сүвэгчлээд зассан а үсгээр нь оруулдаг ч юм уу зарим нь өнөө ө,ү шийдэж байсан шигээ латин а үсгээр ч хүртэл орлуулдаг юм хийнэ. Тэгтэл ахиад жилийн дараа өнөөх нь өө буруу байж а чинь бүр өөр байх ёстой юм байна гээд унавал яах вэ? Монгол бичгийн хувьд ийм л байдалд орж байна гэсэн үг. Нөгөө талаас бидэнд 20 жилийн хугацаа байсан ч өнөөдөр ингээд сууж байгаа хүмүүс шүү дээ.

Монголын талаас одоогоор ямар арга хэмжээ авч ирсэн цаашид яах ёстой, асуудал яг хаана гацсан байгаа 4 сарын уг хорооны хурлаас өмнө бид хэрхэх ёстой вэ?
- Дээр хэлсэнчлэн анх юникодод монгол бичиг нэлээд асуудалтай боловч засаж, тордож, тогтворжуулж хэрэгжүүлэлгүй оруулсандаа ханаад л хаячихсан. Шалтгаан нь нөгөө л төрийн бодлого төр солигдохоор залгамж чанараа алдаж, өдөр тутмын асуудал биш бол бүр орхигддогт бий. Энэ завсарт бас асуудлыг мэдэх мэдэхгүй “тоглогчид” гарч ирж төсөв мөнгө иднэ, хуваана, би ч мэдэж байна тэр ч худлаа ярьж байна гээд дүвчигнэнэ. Гаднын улс орныхонд хэлэхэд ичмээр ч бидний байдал ийм л байна. Гэтэл энэ цахим цаг үе, технологи тийм юмыг хүлээхгүй тоосон дотроо булаад л цааш явчихна. Монгол хүн байя, Монгол улс байя гэвэл Монгол хэлээ хайрлан хамгаалах ёстой гэдгийг бүгд л хэлдэг, ярьдаг, мэддэг гэж боддог. Гэтэл цахим эринд хэлээ хамгаалах гэдэг бидний урд өмнийн ойлгож ирснээс тэс өөр түвшинд гарчхаад байна гэдийг төрийн албаныхан тэр байтугай ихэнх хэлний мэргэжилтнүүд ч ойлгохгүй байгаа нь үнэхээр харамсалтай.

Бүхэл бүтэн 20 жил Монгол улс ингэж өвөг дээдсээсээ өвлөж ирсэн монгол бичгийнхээ асуудалд санаа тавихгүй явсан гэхээр итгэхэд бэрхтэй л юм?
- Монгол улсад өдөр тутмын хэрэглээ биш болохоор тэр биз. Тэгсэн мөртөө 2025 оноос хос бичгээр явна гэсэн хууль 2015 онд гаргачихсан байгаа. Гэтэл хамгийн суурь асуудлаа ч шийдэх нь битгий хэл ойлгож анхаарч, бүр санаа тавьж байгаа шинж алга. Ямар ч гэсэн би тэр хууль гарсан 2015 оноос хойш ямар байдлаар энэ асуудалд хандаж ирснийг он цагаар нь үзүүлснээ танд харуулъя. 

Энэ асуудал яагаад гэнэт өнөөдөр ийм сүртэй асуудал болоод гараад ирэв?
- Гэнэт биш л дээ. Би мэдээллийг олон улсын байгууллагаас шууд авч байгаагийн хувьд энэ асуудалд анхаарал хандуулахыг төр засагт мэдээлэх нь иргэний үүрэг гэж үзээд Гадаад дахь монголчуудын байгууллага, тухайлбал өөрийн амьдарч буй Герман дах Монгол ТББ-дын зөвлөлөөр дамжуулан 2016 оны 1 сард тэр үеийн Боловсролын сайд Л.Гантөмөрт албан хүсэлт илгээж байсан. Мөн дотор нь байгаагийн хувьд энэ асуудалтай холбоотой бүх мэдээллийг Стандарт хэмжил зүйн үндэсний төв Монгол улсыг төлөөлж албан ёсоор авч байсан шүү гэдгийг хариуцлагатай мэдэгдье. Үүнийг протокол баримтаар ч батлах боломжтой.
Мөн 2017 оны 9 сард Хятадад болсон Unicode болон ISO хуралдаанд оролцож ирээд ерөнхийлөгч Х.Баттулгад асуудлыг биечлэн орж танилцуулсан. Улмаар 2017 оны 10 сарын 09-ны Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөлийн Албаны 5/215 албан бичгийн дагуу Харилцаа Холбоо Мэдээллийн Технологийн Газар-ын А/111 дугаар тушаалаар ажлын хэсэг байгуулагдсан боловч төсөв хөрөнгөө батлуулж чадахгүй өнөөг хүртэл яахаа мэдэхгүй сууж байна.
Учир нь засгийн газрын 2017 оны 12 сарын 20 өдрийн 54-р тэмдэглэлийн дагуу хийх ажлыг Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын яам, Харилцаа холбооны зохицуулах хороо, Харилцаа Холбоо Мэдээллийн Технологийн Газар гэсэн 3 газар хариуцуулж, төсөв хөрөнгийн тооцоо гаргаж шийдэхийг Сангийн яамны сайд Ч.Хүрэлбаатар, Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын яамны сайд Ц.Цогзолмаа, Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга Г.Занданшатар нарт даалгасан. Ингэснээр асуудлыг 3 газрын хооронд шидэлцээд төсөв хөрөнгө нь ч шийдэгдсэн зүйлгүй, хэн хаана юу хийх нь ч тодорхойгүй болгоод хариуцлагыг бие биедээ чихээд сууж байгааг хараад хэлэх үг алга.

Харин яагаад заавал өнөөдөр сүртэй асуудал болсон бэ гэвэл гадаад хүчин зүйл гэх үү, Юникодын зүгээс шахалт ирсэн гэх үү өнгөрсөн оны 8 сараас эхлэн одоо больё дүрс код руу оруулахаас гэж зарлаад шинэ модель танилцуулаад зүтгүүлж эхэлснээс болсон юм. Тэгээгүй бол би ч тэр бусад нь ч тэр өө тэр тэмдэгтийн код өөрчлөгджээ энэ болохгүй болчихсон байна билээ, тэгж байгаад нэг засагдах биз ээ, ээ мөн зовлонтой юм гэж үглээд, хараад сууж л байх байсан байх. Мөн нэг зүйлийг хэлэхэд энэ асуудлыг сөхөгдөх бүрд хэл бол тусгаар тогтнолын баталгаа гээд л үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл хуралддаг, тушаал, зөвлөмж, шийдвэр ч гаргадаг. Түүнийг нь тоодог газар байдаг ч юм уу бүү мэд. Ямартай ч учраа олохгүй гэх үү, юу гэх юм уу дандаа мэдээллийн технологийн бус монгол хэлний байгууллагууд буюу ШУА-н хэл шинжлэлийн хүрээлэн, хэлний бодлогын үндэсний зөвлөл гэх мэт хэзээ ч шийдэж чадахгүй буруу газрууд руу дамжуулсаар ирсэн байдаг.

Одоо тэгээд яах хэрэгтэй вэ?
- Энэ асуудлыг шийдэхийн тулд монгол бичиг, үндэсний өв соёлоо гэсэн зарим нөхөд олон нийтийн хүчийг ашиглаж хандив цуглуулъя гэсэн санал санаачилга гаргаж байгаа ч миний хувьд үүнийг эрс эсэргүүцэж байгаа. Монгол хүн байхын утга, Монгол бодол сэтгэлгээ дамжин өвлөгдөх хэрэгсэл болсон Монгол хэлээ цахим ертөнцөд хадгалан үлдэх үйл хэргийг Монгол төр ойлгож дэмжихгүй байна гэдэг угаасаа Монгол улс байгаа байгаагүй тухай яригдахаар зүйл. Ийм асуудлыг ганц нэг хүн байгууллага компани бус тусгаар улсын төрийн нэрээр гүйцэлдүүлнэ шүү дээ. UTC ч Монгол бичгийн кодчиллыг Монгол улсын санал болгох загвараар батлахыг илүүд үзнэ. Иймд төр анхаарлаа хандуулж хөрөнгө гаргах ёстой гэж үзэж буй. Тэгээд ч 2000 он шиг нэг удаа аргалаад өнгөрөх биш цаашдаа ядаж тогтворжтол нь байнга хянаж явах ёстой. Энэ мэт асуудлыг шийдэх ёстой гэж ард түмэн татвар төлдөг гэж ойлгодог. Зөв үү?

Ингэхэд төсөв нь яг хэд юм бэ? Монгол улс төлж чадахааргүй тийм их хэмжээний төсөв яригдаад байгаа юм уу?
- Би хувь хүнийхээ зүгээс ийм тийм хэмжээний хөрөнгө орно гээд тоо зохиогоод хэлэх нь утгагүй биз дээ? 10-11 чадварлаг хүнийг 2-3 жил орчим цалинжуулах, ажлын хэрэгсэл, ажиллах нөхцөлөөр нь хангах, уулзалтуудад оролцох замын зардал буудал болон нутагтаа 1-2 удаа зохион байгуулах, юникодын техникийн хороонд асуудал дэвшүүлж хэлэлцүүлэх хураамж гэх мэт зардлууд л гарна шүү дээ. Энэ бүхнийг угаасаа төрөөс судлаад, үнэлээд төсөв тооцоогоо бодитой тодорхой гаргаад, хянаад явах нь ойлгомжтой. Угаасаа тэгж л явдаг байлгүй дээ. Зардал нь 0,5 км цардмал зам тавих мөнгөн дүнгээс бага л тусах болов уу гэж бодож байна.

Тэгвэл төсөв хөрөнгө нь шийдэгдлээ гэхэд 20 жил шийдэж чадаагүй асуудлаа 2 жилд шийдэж чадах уу?
- Тэгээд яах юм? Ингээд хаях юм уу? Тэгээд л өнөө монгол хүн гайхалтай потенциалтай, ухаантай, чадалтай гэж өөрсдийгөө дөвийлгөөд өвөг дээдсээс өвлөж авсан 1000 жилийн түүхтэй бичгээ компьютерийн орчинд шийдэж чадахгүй эсвэл дүрсээр кодлоод ханз шиг болгочихъё гээд суугаад байх уу? Ний нуугүй хэлэхэд энэ асуудал дээр тууштай суусан хүн байхгүй. Болорсофт хэдийгээр цахим хэл шинжлэл гэж явдаг ч дээд түвшний буюу хиймэл оюун, хэлний боловсруулалт хийдэг болохоос ийм анхан шатны түвшний суурь асуудал руу тэр бүр ордоггүй. Монгол бичгийн анхны юникод фонтын алгоритмын хөгжүүлсэн major vendor гээд юникодын хорооны хурал зөвлөгөөнд уригддаг ч зардал хөрөнгөөс нь төвөгшөөгөөд тэр бүр оролцдоггүй. Гэхдээ олон улсын экспертүүдийн асуултуудад байнга хариулж, хаая нэг тааралдсан алдаа согогийг нь мэдээлсээр юникодын монголын блокийг хурдан тогтворжоосой гээд идэвхгүй харсаар ирсэн нь үнэн.
Хэн аливааг хүснэ тэр арга зам олдог, хэн аливааг үл хүснэ тэр шалтаг олдог гэж Willi Meurer хэлсэн байдаг байх аа. Хүсвэл хийж чадна аа.

Өвөр монголчууд маань зүгээр суугаагүй л байлгүй дээ, тэдний зүгээс ямар арга хэмжээ авч байгаа вэ?
- Өвөр монголчууд маань их л хичээж ирлээ. Бараг 20 жил дангаараа энэ асуудлыг нухаад тогтворжуулж дийлэхгүй өнөөгийн нөхцөлд байдалд хүрээд буй. Өдгөө 2,3 хэсэг болон талцсан байдалтай байна. Гэхдээ бүх төсөв болон бодлого хятадын засгийн газраас гардаг гэдгийг мартаж болохгүй. Бидний мэдэхгүй олон л зовлон байдаг биз. Ямар ч гэсэн хятадын засгийн газраас анхаарч ирсний нотолгоо нь тэдний оруулж ирж буй энэ дүрсээр кодлох буюу ханз мэт болгох загвар. Бидний олон жилийн цалгар байдлаас болж үсэг үсгээр кодлох өнөөгийн загвараа ямар ч асуудалгүй болгож чадахгүй юм бол дүрсээр кодлох зарчмыг барьж батлахаа Юникодын Техникийн Хороо зарлачихлаа. Тиймээс бид тус хорооны 4 сарын хуралдаанаас өмнө өнөөгийн кодчиллын бүх асуудлыг шийдвэрлээд,  дүрсээр кодчилохын эсрэг хангалттай нотолгоо гаргаж тайлбарлан харин өөрсдийн үсгээр кодлох сайжруулсан загвараа 8 сарын хуралдаанд хэлэлцүүлэх хүсэлт тавих хэрэгтэй. Энэ оны 8 сарын хуралдаанд юникодын 12 хувилбарт ямар зарчмаар орох нь батлагдчих байх. Тэр нь 2019 оноос эхлэн мөрдөгдөөд эхэлнэ.

Бид асуудлыг асуудал гэж харж нэг нэгнээ сонсож яаралтай  арга хэмжээ авах л хэрэгтэй юм байна тийм үү? 
- Зөвийг сонсож дараа дараагийн ажлуудаа сайн бэлдэж хийх хэрэгтэй байна. Цус гарахгүй л болохоос энэ чинь өв соёлоо хадгалж үлдэх тулаан юм шүү дээ. Буу агсаж хилээ хамгаалж байж тусгаар улс тусгаар байдгаас арай өөр оюун санааны талбарт тулаан болоод байна л гэсэн үг. Эс бөгөөс бидний үе дараа үедээ, ер нь Монгол хэлэндээ эргэж төлж барахгүй их хор уршиг тохиож байхад “нүдээ аниад” өнгөрсөн хатуухнаар хэлбэл “гараа өргөн бууж өгсөн” үе болж үлдэх гээд байна шүү л гэж хэлье дээ. 
Аргаа бараад ажлын хэсгийн 4 хүн Болорсофт дээр өнгөрсөн долоо хоногоос эхлэн сайн дураараа ажлынхаа зав чөлөөгөөр ажиллаж байна. Бид одоогоор 2018 оны 4 сарын 03-05-нд болох UTC-ийн хуралд бэлдэн тус байгууллагын хүсэлтээр графит загварыг судалж дуусаад фонетик загварын алдааг шүүгээд литратур, референцийг үүсгэн мэдээллийн археологи хийгээд сууж байна. 
Төр засгийн эрх мэдэлтнүүд ойлгож яаралтай арга хэмжээ авахгүй бол энэ асуудал нэг мөр шийдэгдэх цаг хугацаа нь хором хормоор дөхөөд байгаа болохоор арга буюу үүнийг нийтэд дэлгэн тавьж олны анхааралд хүргэе гэж бодоод тантай ярилцаж суугаа минь энэ.

Өөр танд хэлэх зүйл байна уу?
- За дандаа баахан асуудал яриад шүүмжилчихлээ, өөр арга байсангүй. Тиймээс ярилцлагаа эергээр төгсгөе. Юникодын хорооны архивыг ухаж байхад 1994-2002 оны хавьцаа Стандарт хэмжил зүйн төвийн дарга байсан Ж.Бавуусүрэн, стандартын хэлтсийн дарга О.Чилхаасүрэн нар энэ асуудалд маш их сэтгэл, хичээл зүтгэл гаргаж, онцгой анхаарал хандуулж ажиллаж байсныг олж мэдсэн бөгөөд тэдэнд талархаж байгаагаа илэрхийлье!

Монголд математикийн зөв хэрэглээ дэлгэрэх болтугай

Британийн Монголчуудын уламжлалт Монгол орны хөгжилд 6-р чуулга уулзалтад Шведийн Стокгольмийн Эдийн Засгийн Сургуулийн докторанд Н.Ууганбаатар ирж оролцон “Мэдээллийн онол ба түүний боломжит хэрэглээнүүд” илтгэлээрээ Цахим Өртөөний нэрэмжит Эрдэм өргөмжлөл мөн Холбооны гишүүдийн хамтын бүтээл болох номын дээжсээр шагнагдсан билээ. Энэ өргөмжлөлийг хүртсэн илтгэгчээс ярилцлага авч Цахим Өртөөгөөрөө уншигчдад хүргэдэг уламжлал ёсоор Н.Ууганбаатартайгаа хөөрөлдлөө.
Мөн энэ дашрамд бидний чуулганыг дэмжиж илтгэгч Н.Ууганбаатарыг ивээн тэтгэсэн Шведийн Вант Улсад суугаа элчин сайдын яамны хамт олон,  элчин сайд Б.Энхмандах танаа гүнээ талархаснаа илэрхийлье.

Оюуны бүтээлийг төр нь хамгаалдаг, түмэн олон нь үнэлдэг болоосой доо

“Би Чамд Хайртай II” киног бүтээгчид гадаадад суугаа Монголчууддаа киногоо толилуулж яваа билээ. Энэ үйл хэргийнх нь талаар өмнө ярилцлага аван цахим өртөө сүлжээний хуудсаар уншигч олонд хүргэж байсан.  Харин хэдхэн хоногийн өмнөөс "энэ кино интернетэд тавигдсан байна... Лондонд Монголчууд цугладаг зарим газар үзүүлж байна" гэх мэт тэдгээрийг үзсэн харсан хүмүүсийн яриа чих дэлссэн тул киноны менежэр Б.Уранчимэгтэй эргэн холбогдож учир байдлыг тодрууллаа.
 
Бид саяхан л дэлхий тойрон Би Чамд Хайртай II  гарна хэмээн ярилцаж байсан. Гэтэл энэ төлөвлөгөөнд тань нилээд өөрчлөлт орох боллоо.  Яг чухам юу болов?

Би Чамд Хайртай II - гадаадад суугаа Монголчууддаа хүрч эхэллээ

1985 онд 9-р ангийн сурагч байхдаа Би чамд хайртай киног анх үзэж төгсөхөд нь адал явалд н сэтгэл уусан нулимс мэлмэрүүлж суусанаа мартдаггүй юм. Энэ кино тэр үеийн хүүхэд залуусыг байлдан дагуулсан. Хүний амьдралын хүсэл хясал, хатуу зөөлөнг энэ л киноноос мэдэрсэн нэгэн үе бий…

Би чамд хайртай II кино Монголд гарч байна, нэгдүгээр анги шигээ  үзэгчдийн сэтгэлд ихэд хүрч байна хэмээн сонин хэвлэлээр бичигдэж, багын дурсамж сэдрээв. Яаж үргэлжилэх бол,  гол гурван баатар нас тогтчихсон хүмүүс болсон байгаа даа, өмнөх шигээ байж чадах болов уу гэх мэтийн асуулт толгойд эргэлдэн, үзэж сонирхон хариултаа авахын хүслийг бадраана. Анхны киноных нь амтыг мэдэрсэн хүн бүр л ийнхүү бодож хүлээж байсан буй заа. Харь хол суугаа бид яахсан билээ гэсэн арга ядсан бодлыг таасан мэт киног бүтээгсэд гадаад улс орнуудад суугаа Монголчууддаа киногоо толилуулахаар болжээ.
Ингээд гадаад улс орнуудад энэ киног гаргахаар бэлтгэлээ хангаж буй Ерөнхий продюсер-М.Есөнмөнх болон Кино төслийн менежер Б.Уранчимэг нартай товчхон хөөрөлдлөө. 

Нэгэнт энэ киноны талаар Монголд гарсан цагаас нь хойш хэвлэл мэдээллээр их яригдсан, бас үзээгүй үзэгчид ч үзээд амтыг нь мэдрэх тул киноны үйл явдал, өрнөлийн тухай бус харин  хэрхэн бүтсэн мөн түүнийг гадаадад суугаа Монголчууддаа толилуулахаар хэрхэн бэлдэж төлөвлөж буй талаар ярилцая гэж бодлоо.
Есөнмөнх захиралд энэ киног хийх санааг гаргасан гэдэг. Олон жил бодож явав уу?
М.Есөнмөнх:
-Би өөрөө ер нь кинонд, тэр дундаа монгол, орос, америк кинонуудад илүү дуртай.  Оросод сургууль төгссөн болохоор орос кино бас их үзнэ дээ. Оросын нэгэн алдартай “Хувь заяаны эрэлд”кино 1980-аад онд анх гарч байсан ба тэр киног би оюутан байхдаа их үздэг байлаа. Хоёр жилийн өмнө Эрхүү хотод албан ажилаар явж байх үеэр тус киноны 2 анги 30 жилийн дараа бүтээгдэж гарсаныг үзээд маш их сэтгэл хөдөлсөн юм. Тэр киног үзсэний дараа Монголын кино бүтээлүүдээс 25 жилийн өмнө гарч байсан, хүн бүхний сэтгэлд хоногшсон “Би чамд хайртай” киноны 2-р ангийг хийх санаа төрөн HERO энтертайнмэнтийн найруулагч Б.Баатарт санал хэлж бид хамтран хийхээр болж ажилдаа орсондоо.

Германаас эхлээд гадаадад суугаа Монголчууддаа үзүүлж эхэллээ. Бэлтгэл ажил их байгаа байх. Гадаадад суугаа элчин сайдын яамд, Монголчууд холбоод, байглуулагууд та бүхэнтэй нилээд хамтран ажиллаж байгаа гэж ойлгосон. 
Б.Уранчимэг:
-  “Би чамд хайртай-2” кино маань 2009 оны 09 сарын 09-ны өдөр Улаанбаатар хотод нээлтээ хийгээд 09 сарын 10-наас эхлэн бүх аймгийн төв, сумдуудад буюу ойролцоогоор 310 орчим сумдад очин киногоо амжилттай гарган ажиллаа.
Энэ кино маань монгол хүн бүхний сэтгэлд хоногшсон киноны үргэлжлэл учир киноны 2р ангийг үзэхийг хүсэж бүх монголчууддаа хүрч очин гаргахаар зорин бид гадаад улсад суугаа ЭСЯ, Монголчуудын Холбоо болон оюутны холбоо зэрэг монголоо төлөөлөн ажиллаж байгаа хамт олонтой хамтран киногоо гаргаж байна. Тухайлбал, Герман хотод "WildBerry Tours" компанийн хамт олон,  Денвер хотод “Хойд Америкийн Монголчуудын Нийгэмлэг”,  Англи улсад “Монголын Элчин Сайдын Яам”, “Британийн Монголчуудын Холбоо”, "MONGOL BRIDGE" компанийн хамт олонтой хамтран ажиллаж байна.
Гадаад улс оронд гаргах ажилд маань ихээр туслан, дэмжин хамтран ажиллаж байгаа элэг нэгт Монголчууддаа талархалаа илэрхийлье.

Гадаадад суугаа анхны үзэгчдийн сэтгэгдэл өндөр байгаа нь цахим хуудсуудаас харагдсан. Шүүмж ч бас бичигдсэн байна лээ. Үргэлжлээд хаана хаана хэзээ гарах билээ.
Бид киногоо Германы Бонн, Мюнхэн, Лэйпциг, Берлин хотуудад гаргасан бөгөөд Германд байгаа Монголчуудад маань ихэнх нь сайшааж, таалан үзсэн ба мэдээж шүүмж, саналууд бас ирсэн. Одоо бид эндээсээ үргэлжлээд Польш, Чех, Унгар, Австри зэрэг улсуудад гаргахаар байгаа. Танай Лондонд 11 сарын 18,19-д толилуулна.
Аль улсын аль хотод, хэзээ гарах дэлгэрэнгүй хуваарийг www.bichamdkhairtai.mn вебээс харж болно

Энэ киноны маркетинг их сайн хийгдэснээрээ ч үзэгчдэд хүрч байна гэж ярьж буй. Тэр маркетингийн ажиллагааны ард суугаа хүмүүс нь та бүхэн. Кино тань бизнес утгаараа хэр амжилттай төсөл болж байна вэ? Хойшид бас сэдэв төрлөө зөв сонгоод олон уран бүтээл дээр уран бүтээлч нартайгаа хамтран ажиллах хүч урам өгч байгаа байх
-Маш олон хүмүүстэй хамтран богино хугацаанд кино бүтээн гаргаж ажиллахдаа бид хамгийн гол нь нэг баг болон ажиллаж чадсан. Кино бүтээгч “HERO” Энтэртайнмэнтийн хамт олон, “B” production болон Монгол  Кино нэгтгэлийн чадварлаг хамт олон болон залуу жүжигчид энэ киног бүтээсэн болохоор кино маань үзэгч бүхнийг байлдан дагуулж чадсан бүтээл боллоо. Ийм бүтээл маань өөрөө олон нийтэд хүрч, байлдан дагуулж чаддаг юм байна.
Монголын кино урлаг дахин хөгжиж сэргэж байгаа ба монгол түмэн маань киног зориулалтын кино театрт үзэж, кино бүтээлийн сайхныг мэдэрч чадаж байна. Энэ бүгдийн ч нөлөөгөөр кино бүтээлийн бизнес боломжийн амжилттай төсөл болж байгаад баяртай байгаа.
Монголын кино урлагийн уран бүтээлчид маань цаашид улам ихийг хийж, дэлхийн жишигт хүрч чадах олон сайхан кино, урлагийн бүтээлийг бүтээн туурвих чадалтай байна гэдгийг бид мэдэрч байна. Уран бүтээлчдэдээ амжилт хүсье.

Хайр сэтгэл мөнхийн сэдэв. Анхны анги нь “ингээд цаашаа яах бол” гэсэн асуулт үлдээж төгсөх шиг санагддаг. Тиймдээ ч 2-р анги гарсан сургаар “нээрээ яагаа бол” гээд үзэх сэдэл хөдлөөд байх шиг. Би чамд хайртай III гарах болов уу.
“Би чамд хайртай-2” кино маань 1р ангийн үргэлжлэлийг маш сайхнаар гаргаж кино маань аз жаргалтай, сайхнаар төгсөж байгаа. 2р ангийн кино маань 25 жилийн өмнөх залуусийн хайр дурлалын үргэлжлэл хэрхэн үргэлжил, тэдний үр хүүхдүүдийн хайр дурлалын ээдрээт тавилан тайлагдсанаар хүмүүний амьдралын өнөөгийн байдлыг тод томруунаар харуулсан.  “Би чамд хайртай-3” анги гарах эсэхийг өнөөдөр бид хэлж чадахгүй нь. Энэ бол зохиолч, найруулагчийн уран бүтээлийн сэдэв болон үлдэж байгаа...

За та бүхэнд Цахим Өртөө сүлжээний уншигчдын өмнөөс аян зам тань өлзийтэй, олз омог дүүрэн явахын ерөөл дэвшүүлэе
Баярлалаа. Дэлхий дахинд ажиллаж, амьдарч, сурч байгаа Монголчуудаа уулзуулан, нэгтгэж байдаг танай цахим сүлжээний хамт олонд сайн сайхныг хүсэн ерөөе!
Бүх Монголчууд бид эвтэй байхдаа хүчтэй байдаг. Дэлхийн өнцөг булан бүрт суугаа Монголчууддаа өндөр амжилтыг хүсье.

Эсийн доторч эрдэнэс бий

Онолт бид хоёр оюутан насны андууд. 20-иод жилийн өмнө оюутны байрны нүргээн дунд танилцаж, коридорт барилдаж байрны командатад үе үе аашлууланхан явж.  Өвөрхангайн хүү тэрээр МУИС-ийн математикийн ангид надаас хоёр жилийн доор суралцаж байлаа. Төгссөөр бараг сураг тасраад байсан бид хэдхэн жилийн өмнөөс Цахим өртөөгөөр бие биенээ эргэн олж мэндийн захиа шидэлцэхээс төдийлөн хэтрэхгүй явсан юм. Испанийн Сэвиллад PhD хийж байна,  Финландад ажиллаж байна гэдгээс өөр олон зүйл ч мань хүн эс ярина. Ер даруухан эр. Харин андынхаа юу хийж бүтээж явааг интернетээс л чухам олж мэдээд энэхүү ярилцлагыг авах сэдэл үүсэв. Түүний судалж шинжилж буй сэдэв чиглэл нь шинэхэн, хэллэг үг нь жир хүний чихэнд төдийлөн дасал бус болохоор тайлбар нэхэн байж яриагаа эхэллээ.

Олимпод гаргасан амжилтаа бататгана гэдэг хатуу даваа ...

Бээжингийн олимпоос хүрэл медаль хүртэж Монголчуудаа “эчнээ” баярлуулсан нэгэ н хүн бол Монгол улсын гавъяат тамирчин Герман улсын шигшээ багийн гишүүн Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр. Д.Мөнхбаяр 1992 oны Барселоны Олимпийн хүрэл медаль хүртэж Монгол эмэгтэйчүүдээс анх удаа олимпийн медальтан болж тодорч байсан бол өдгөө хоёр Олимпоос медаль авсан анхны Монгол болов. Тэрээр буудлагын 10 метрийн хийн болон 25 метрийн спортын гар

бууны төрлийн дэлхийн аварга болж байсан анхны хошой аварга монгол эмэгтэй. Мөнхбаяр гавъяатын бий болгосон буудлагын спортын амжилт ялалтын замаар Монгол охид замнаж дэлхийн тавцанд гарч ирээд байгааг хэн бүхэн мэдэх болжээ

Ингээд Монголчууд маань Олимпийн алт мөнгөн медалтнуудынхаа амжилт ялалтаар бахархасаар, тэмдэглэсээр буй энэ агшинд хүрэл медаль хүртсэн гавъяаттайгаа хэдэн хором хөөрснөө толилуулъя.

--------------------------------------------------------------------------------

Юуны өмнө танд Бээжингийн олимпоос хүрэл медаль хүртсэнд баяр хүргэе. Барселоны Олимпоос хойш 16 жилийн дараа амжилтаа давтлаа. Бээжингийн Олимпийн онцлог танд юу байв. Медалийнхаа өнгийг энэ удаа арай л өөрчилж барсангүй.

Олимпийн дэвжээ гэдэг чилийсэн дөрвөн жилийн бие сэтгэлийн бэлтгэлийн торгон ирийг шалгасан тун хатуу даваа, нэг агшин л даа. Барселоны Олимпоос хойш оролцсон олимп бүрдээ л амжилтаа бататгах, ахиулахаар зорьж бэлдэж оролцож байсан. Харин энэ удаа өнгийг нь өөрчилж чадаагүй ч амжилтай бататгаж чадлаа. Ер нь олимпод гаргасан амжилтаа бататгана гэдэг тамирчин хүнд маш хатуу даваа байдаг юм байна. Бээжингийн Олимпийн онцлог гэвэл миний хувьд Ази тивд оролцсон анхны Олимп, бас хоёр дах удаагаа медаль хүртсэн Олимп байлаа.

Таныг медаль авахад хэдийгээр Германы далбаа намирч байсан ч Монголчууд маань Монгол охиноороо бас л бахдан баярлаж байсан. Олимпийн медалийн тавцанд хоёр Монгол зогсож байх бас сайхан харагдаж байсан шүү. Медалийн тавцан дээр зогсож шагналаа гардаж байх үеийн сэтгэгдэл

Олон юм бодогдолгүй яахав. 3 зүйлийг онцолж хэлье. Монгол хүнийхээ хувьд Монголынхоо далбааг харж их баярлаж байлаа. Германы далбааг бас мандуулж чадсандаа баяртай байлаа. Түүнээс гадна тамирчин хүний хувьд олимпийн дэвжээн дээр хүсэл зоригоо биелүүлж медалийн тавцан дээр зогсож байгаадаа их баярлаж байлаа

Гүндэгмаа өөрийн тань амжилт ялалтаар бахархах сэтгэл нь энэ спортоор хичээллэхэд нөлөөлсөн нэгэн хүчин зүйл байсан тухайгаа нэгэнтээ хэлсэн байсан. Одоо таны хүчтэй өрсөлдөгч болжээ. Таны энэ спортод анх орсон түүх ямар байдаг юм бол

Гүндэгмаагийн өөрийн хүсэл тэмүүлэл зориг тэвчээрийг Монголын буудлагын спортын aрга барил хөгжүүлж чадсаны хүчинд тэрээр өнөөдөр дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн дэлхийн шилдэг 3 тамирчны нэг болжээ. Тамирчин хүчтэй өрсөлдөгчтэй байж улам хөгжиж сайжирч байдаг. Бид нэг нэгнээ хөгжүүлж байдаг. Гүндэгмаа буудлагын спортод орж ирээд ийм өндөр амжилт гаргаж байгаад баяр хүргэж би мөн түүний амжилтаар бахархаж байгаагаа хэлье. Бээжингийн олимпоос Монголын анхны медалийг авч улс орныхоо далбааг мандуулсанд нь дахин баяр хүргэе.

Би өөрөө 1985 oны намар тэр үеийн “Өсвөрийн мэргэн бууч” гэдэг тэмцээнд оролцож түүнээсээ их урам аван энэ спортод анх хөл тавьсан.

Олимпоор Гүндэгмаагийн буу нь гацсан нь медалийн өнгө хувирахад нөлөөлсөн. Түүнийг харж л буудлага бас олон хүчин зүйлээс хамаарсан спорт юм гэдгийг ухаарч билээ Ер нь иймэрхүү бусдад шууд ил харагддаггүй онцлог буудлагад их байх. Танд бас иймэрхүү сургамжтай магадгүй бүр хөгжөөнтэй ч гэмээр юм тохиолдож байв уу.

Буудлага спортод оюун санааны нөлөөлөл маш өндөр л дөө. Жишээ нь шигшээ буудлагад хэддүгээр байраар орохоос эхэлнэ. Хэрэв буудагч хүн 7-8-р байраар шалгарч шигшээд буудах нь 1-3-р байраар шалгарч буудахаас дарамт бага байх тал бий. Бас тухайн тэмцээний хэр зэрэг нэр хүндтэй, хариуцлагатай байхаас шалтгаалан тэмцээнд хандах хандлага өөр байх жишээтэй.

Түүнчилэн цаг агаарын байдал тухайлбал халуун, хүйтэн, бүрхэг эсвэл хэт хурц нартай өдрийн гэрэл гэгээнээс овоо харааны тод бүдэг нь нүдний хараанд ихээр нөлөөлдөг. Зарим өдөр хүчтэй салхитай бол гар саваад огт тогтдоггүй байх жишээтэй. Спортын гар бууны төрөлд тухайлбал 5 сумыг 5 минутанд буудах учиртай тул салхи намдахыг удаан хүлээж болохгүй цаганд хавчигдах нь элбэг.

Хөгжилтэй гэх үү нэг явдал надад тохиолдож байсан. Дэлхийн цомын тэмцээний хурдан буудлаганд эхний сумны дараа сумны халуун тортог нүд рүү үсэрч ороод бараг овоо хараагаа олж харж чадахгүй чиглүүлээд л багцаагаар буудаж билээ.

Герман улс медаль авсан тамирчдаа урамшуулах тогтолцоо нь ямар байдаг вэ? Манай медальтнууд алдар цол хүртэцгээж бас үнэн худал нь мэдэгдэхгүй баахан эд хөрөнгө амлуулав. Ер нь манайх шиг спортын гавъяат тамирчин гэх мэт цол байна уу? Эсвэл өөр хэлбэрээ урамшуулдаг уу?

Албан ёсны шагналын хувьд Германы спортыг дэмжих сангаас алтан медальд 15.000 евро, мөнгө медальд 10.000 евро, хүрэл медальд 7.500 евроны шагнал тус тус олгодог. Мөн спонсорууд нь тухайн спортын төрөл болон тамирчнаас шалтгаалан спонсорддог. Цол хэргэмийн хувьд спортын уралдаан тэмцээнд амжилттай оролцсон багуудад тамирчдад Германы Олимпийн Хорооноос тодорхойлсныг, улсын спортын асуудлыг хариуцдагаараа Дотоод Хэргийн Яам, түүн дээр нэмэгдэн Ерөнхийлөгчийн тамгын газар/ ажлын албанаас хянаж шалгаруулсаны дүнд Ерөнхийлөгчөөс олгодог Германий "Silbernes Lorbeerblatt"(1) буюу орчуулбал “Мөнгөн Мөчир” гэдэг нэг өвөрмөц шагнал бий. Миний хувьд Олимпийн өмнө энэ шагналыг авсан байсан. Одоо бас Олимпод медаль авсан бүх тамирчиддаа энэ шагналыг өгөх юм билээ. Тэгэхээр дахиад л авах байх. Германий шигшээ багийн тамирчдад үзүүлдэг нийтлэг хөнгөлөл гэх үү урамшуулал бас бий . Тухайлбал нэр хүндтэй хоёр ч машин үйлдвэрлэдэг компани (Audi, VW) өөрсдийнх нь үйлдвэрлэсэн машиныг худалдаж авбал 15-аас 20 хувийн хямдрал үзүүлнэ гэж амласан байдаг.

Дасгалжуулагч, тухайн тамирчин уг амжилтыг гаргахад хүчин зүтгэсэн ар талыг тэд хэрхэн урамшуулдаг вэ? Одоо манайд чинь сонин хэвлэлээр энэ талаар ид шуугиж байна шүү дээ.

Тухайн спортын холбоо нь урьдчилан гаргасан хөдөлмөрийн гэрээн дэх урамшууллын тарифийн дагуу мөнгөн шагнал олгодог гэсэн.

Олимпоос ирэнгүүтээ Германий улсын аваргын тэмцээнд оролцож аваргалан улсын рекордыг нь шинэчлэн тогтоолоо. Дахин баяр хүргэе. Олимпийн уяагаа жаахан дутуудуулаад Германий улсын аваргаар уяа ханаа юу даа.

Баярлалаа. Дээр хэлсэнчлэн дөрвөн жилд ганц болдог, таван тивээрээ нааддаг Олимпийн дэвжээ гэдэг маш их хариуцлагатай, сэтгэл зүйн хувьд онцгой их ачаалал өгдөг өндөр даваа. Тэр давааг ганзага хоосонгүй давсан болохоор Германд ирээд улсын аваргын тэмцээнд оролцоход их урамтай, сэтгэлийн хамаг ачаа алга болчихсон байсан тул сайн буудсан. Буудлагын спорт гар бууны төрөлд 2005 онд өөрийнхөө тогтоосон улсын рекорд 584+204,1 байсныг сая 588+ 204 болгон шинэчлэн тогтоолоо.

Та саяхан ярихад фeнуудаасаа ирсэн захиануудад хариу өгч буй тухай дурдсан.

Миний харъяалагддаг клубууд холбоогоор дамжин фeнүүдээс захиа ирэх нь олшироод байна. Голдуу миний гарын үсэг, фeнүүдийн маань ирүүлж байгаа миний өөрийн янз бүрийн зурагнууд дээр нь би оргиналаар мутраа татах эсвэл миний автограмм карт хүссэн мөн энэ карт дээр тухайн хүний нэрийг бичиж өөрт нь зориулсан дурсгалын үгтэй зурвас хүссэн захианууд их ирдэг. Зарим нэг нь нэг ч үггүй буцах маркгүй дугтуй илгээсэн байхад зарим нь бүтэн нүүр дүүрэн баяр талархал урамшлын үгтэй захиа зурагнууд илгээсэн байх жишээтэй. Түүнийг нь би өөртөө сонирхолтой санагдсан хэдийг шилэн хадгалж эхэлсэн.

Та одоо ямар клубт харьяалгддаг вэ?

Frankfurt Oder, Grafing, Kelheim Gmünd гэдэг багуудад харъяалагдан бууддаг.

Олимпийн болоод улсын аваргын тэмцээний дараа урилга заллагад их оролцов уу? Яаж амарч сэргээлт авч байна даа.

Клубууд болон тухайн хотын дарга нарын 2-3 хүлээн авалтууд, мөн Берлин хотноо Холбооныi кaнцлер/ Bundeskanzlerin Angela Merkel-ийн хүлээн авалтад оролцсон.11 сарын 17-нд Батлан Хамгаалах Яамны сайдын хүлээн авалт болно. 11 сарын 20-нд дээр өгүүлсэн “Silvernes Lorbeerblatt” шагнал гардуулалт Берлинд болно.

Олимпийн медаль авсан бүх тамирчид болон өвлийн спортын тив дэлхийн аваргын медальтнууд нийт зуугаад тамирчин Мароккод далайн эргийн “Agadir dahi” амралтын газар 9 сарын 23-наас 30-ны хооронд Германы Спортыг дэмжих сангийн урилгаар амарсан. Тэнд олон сарын турш өөрсдийгөө сойсон тaмирчдын бие сэтгэлийн алжаалаа тайлахад нь чиглэгдсэн янз бүрийн арга хэмжээнүүдийг зохиож байлаа. Их сайхан амраад ирсэн.

Та Германы Спортыг дэмжих сан гэж байгууллагын тухай дурьдаад байна. Энэ байгууллагын талаар танилцуулвал?

Энэ нь төрийн бус байгууллага, Санхүүжилтийн хувьд 65% өөрийн зохион байгуулсан үйл ажиллагаа, арга хэмжээнүүдээсээ олсон орлого, 20 % TV Lottorie, 15 % энэ байгууллагын тусгай захиалж хийлгэсэн спортын загвартай шуудангийн маркны орлого ус тус байдаг. Энэ сан нь 1967 онд үндэслэн байгуулагдсан. Түүнээс хойш 40.000 гаруй тамирчдийг тэтгэн дэмжиж ирсэн ба өнөөдөр Олимп, тив, дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний медальтнуудын 90 хувь энэ сангаас тусламж авдаг. Сангийн зарлагын 73% тамирчдыг дэмжин тэтгэх, 15% төрөл бүрийн арга хэмжээнүүдийг зохион явуулах, 6% орон тооны ажилтнуудаа цалинжуулах, 5% маркетингийн үйл ажиллагаанд үлдсэн хувь нь татварт тус тус зарцуулагддаг. “Sporthilfe” нь 500 спортын төрлийн 3.600 тамирчид болон 600 спортын дотуур байруудыг ивээлдээ авч тэтгэдэг.

Лондонгийн Олимпод медалийн өнгөө хувиргахаар уралдаж таарна. Германтай ойр тул газар нутаг, уур амьсгалын таатай нөлөө үзүүлэх талтай байж болох юм даа

Лондонгийн олимпод оролцох бодол тэмүүлэл байлгүй яахав. Мэдээж амжилтаа ахиулахын төлөө өрсөлдөнө.

Буудлагын спорт харьцангуй нас нөлөөлдөггүй спортуудын нэг. Гэхдээ л олон жил ингэж өөрийгөө сойж тэмцэлдэнэ гэдэг бие сэтгэлийн том шалгуур байж таараа. Энэ спортоор Монголд олон залуус, бүр 30 гарсан залуус хичээллэж эхэлж байна гэж сонссон. Ер нь энэ спортын өвөрмөц онцлог энэ спортоор анхлан хичээллэгч нарт захиж хэлэх зүйл?

Тэсвэр тэвчээр онцгой чухал. Буудах амархан онох хэцүү гэж бид ярьдаг юм. Хүч тамираас илүү оюуны төвлөрөл, сэтгэлийн хүч, тэмүүлэл их хэрэгтэй. Зөвхөн нэг сумаар буудахын тулд маш олон зүйлийг анхаарна. Буудлага гэдэг зөвхөн зогсоод буудах асуудал биш. Буудахын тулд бие сэтгэлийн их бэлтгэл хэрэгтэй. Тэсвэр тэвчээр сургах спорт юм даа. Гар бууны төрөлд гэхэд 1 кг гаруй жинтэй бууг тэмцээн дээр 40-60 удаа өргөж, 1кг гаруй даралттай гохоор буудахад биеийн зөв байрлал, буудахад амар чөлөөтэй байх мэдрэмж зэргээ олж тогтоох, хөгжүүлэх хэрэгтэй байдаг. Биеийн тэнцвэрийг хадгалах, биеийн болон гарын хөдөлгөөнийг багасгахтай холбоотой тусгай хүчний бэлтгэлүүд хийдэг. Мөн зөвхөн буутай дасгал сургуулиас гадна холын зайн гүйлт, цанаар холын зайд явах, сунгалт, чийрэгжүүлэлтийн дасгал гимнастик хийдэг. Мөн зарим нэгэн тамирчид сэтгэл зүйн тусгай бэлтгэлүүд ч бас хийнэ. Ингээд дэлгэрүүлвэл их олон жижиг зүйлс гарч ирнэ.

Монголдоо буудлагын спортыг улам бүр хөгжүүлэх талаар зүгээр суудаггүй гэдгийг тань Ундралбат дасгалжуулагчийн ярилцлагаас харсан. Ямаршуухан төслүүд хэрэгжүүлж байна даа......

Буудлага спортыг Монгол улсад нэр хүндээ олох цаашид улам цэцэглэн хөгжүүлэхэд олон залуу халаа тамирчдыг хамруулан спортын амжилтыг нь олон улсын тавцанд гаргаж ирэхийн тулд Герман улс дахь болон олон улсад байгаа энэ спортын үйлдвэрлэл, худалдааны байгууллагуудтай улам нягт хамтран ажиллана.

Тамирчид харилцан солилцох, хамтарсан бэлтгэл, уралдаануудыг зохион байгуулах зэрэг хамгийн энгийн зүйлсийг дурьдаж болно. Энгийн боловч эндээс маш их өгөөж гардаг.

Мөн Герман улсаас Монголын буудлага спортод оруулсан хувь нэмэр их. Цаашид ч туслах болно гэдгийг Германы буудлага спортын хороо илэрхийлсэн ба хэд хэдэн туслалцаа өгөөжийг нь манай тамирчид эдэлж хэрэглэж байгааг харж сонсож суухад бахархалтай байдаг.

Та дандаа л буудаад байдаггүй байх. Чөлөөт цагаа хэрхэн өнгөрөөдөг вэ.

Найз нартайгаа биечлэн болон цахим ертөнцөөр уулзаж, хууч хөөрч суух сайхан байдаг. Гэртээ тухлан суугаад DVD үзэн, оройг тавтай өнгөрөөх дуртай. Xарамсалтай нь тийм орой нь ховорхон юм даа.

Хэвлэл мэдээллийн хуудсуудаас Таныг гадаад улсын иргэн болсоныг, Гадаад улсыг төлөөлөн уралдаан тэмцээнд оролцож буйг олон янзаар хүлээж авч бичиж байгаа нь харагддаг. Ер нь хэнийг Монгол хүн гэх вэ? Монгол хүн байна гэдэг таныхаар?

Хүн хүний Монгол байх, бусдыг Монгол гэж үзэх янз бүр байдаг биз дээ. Янз бүрээр бичсэн л харагддаг. Миний хувьд - Би Монгол хүн - Монголд төрсөн өссөн хүн болгон л Монгол - Түүнчлэн олон үеэрээ гадаадад төрж өссөн Монгол биш нэрээр дуудуулж яваа ч хэл соёлоо хадгалж үлдсэн хүмүүс ч Монгол. Монголоороо бахархаж Монгол хэлээ марталгүй хэрэглэж яваа Монгол туургатнуудтайгаа 2006 онд Улаанбаатар хотноо анх уулзалдахад сонин сайхан байсан. Монгол хүн зоригтой, шийдэмгий хөгжилтэй зочломтгойгоороо алдартай шүү дээ.

Moнгол руугаа хэр ойр ойрхон явж байна даа. Олимпоос хойш ухасхийж амжаагүй байгаа байх аа?

Нутагтаа жилдээ нэг очоод байдаг даа. Олимпоос хойш очиж амжаагүй яваа. Одоо энэ 11 сарын эхээр очоод хэд хоноод ирнэ дээ. Тэнд бас медалиа угаана. Хөлс хүч шингэсэн энэ медалиа найз нөхөд, хөгжөөн дэмжигч нартайгаа хамтдаа тэмдэглэнэ дээ.

Цаг зав гарган ярилцсан танд баярлалаа. Нутагтаа сайхан амраад эрч хүч аваад ирэхийг ерөөе.

Баярлалаа. Та бүхэнд ч бас энэ дэлхийн хаана ч юу ч хийж явлаа өөрийгөө Монгол гэдгээ мэдэрч бахархаж ихийг хийж бүтээхийн ерөөл дэвшүүлье!

---

(1). Silberne Lorbeerblatt (Silver Bay Laurel Leaf-Мөнгөн Мөчир) шагнал нь Германы спортын хамгийн дээд шагнал. 1950 онд Германий ерөнхийлөгч Теодор Хоисс санаачлан бий болгосон, спортын өндөр амжилт удаа дараа гаргасан баг, тамирчдад олгодог. Мөн спортод хувь нэмрээ оруулсан үлгэр дуурайл болохуйц хүнд хүндэтгэл үзүүлэх байдлаар олгож болно. Олон улсын тэмцээнүүдэд олон удаа медаль авах гэсэн заалтаас ангид тооцогддог нэг зүйл нь Олимпийн болон Параолимпийн тоглолтод алт болон бусад медаль авсан тамирчдад олгох нөхцөл юм. Мөн дэлхийн хөл бөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн гэх мэт онцгой нэр хүндтэй спортын төрөлд түрүүлсэн бол өгч болно.

Германий Олимпийн хорооны ерөнхийлөгч тухайн тамирчныг тодорхойлон Герман улсын ерөнхийлөгчид өргөн барьдаг. Энэхүү хүсэлтийг Германий ерөнхийлөгчийн төлөөний алба, Германы Спортын асуудлыг хариуцдаг үүднээсээ Холбооны Дотоод Хэргийн Яам тус тус нягталж үзнэ. Холбооны Дотоод ХэргийнЯам нь Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын Үндсэн Хуулийн 58 дах зүйлийг үндэслэн батламжлан гарын үсэг зурснаар шагнал эзэндээ очих боломж нээгдэнэ.

Мэдээллийн сурвалж: http://en.wikipedia.org/wiki/Silbernes_Lorbeerblatt